TRẢ LỜI BÀI VIẾT "NHÂN ĐỌC MỘT BÀI THƠ DỊCH CỦA NHÀ THƠ KHẾ IÊM"
CỦA TÁC GIẢ MINH ĐẠO

Khế Iêm

 

 
 

 

 

 

Tình cờ trên internet, tôi đọc được một bài viết của tác giả Minh Đạo, phê bình bài thơ tôi dịch trên tờ Poetry Journal In Print số 4, bài “Woman Hips, Women Lips, Woman Spine” của Phill Provance, với tựa đề, "Nhân đọc một bài thơ dịch của nhà thơ Khế Iêm", ông viết: "tôi thấy nhiều chỗ chưa chỉnh và nghĩa lạc, chưa hài lòng với bản dịch; trong lúc rảnh rỗi tôi xin tạm chuyển dịch gửi các bạn xem cho vui và góp ý, hoặc phủ chính cho xin cám ơn. Theo tôi bản dịch bài thơ của Khế Iêm không đạt yêu cầu cả về hai mặt chính xác (tín) vẻ đẹp văn chương (Mỹ)." Ông nêu ra 8 điểm lạc nghĩa, và một lỗi văn phạm, ông viết: “'what fine rose stem rose to make your parts': mà dịch 'đóa hồng đẹp cành hồng nào tạo nên những phần cơ thể em' theo tôi chữ 'rose' thứ hai là quá khứ phân từ của động từ 'rise'”. Trước hết, tôi xin cám ơn sự góp ý của tác giả Minh Đạo. Tuy nhiên, tôi xin đính chính, nhà thơ Đỗ Kh. và tôi là hai người hoàn toàn khác nhau.

Theo tác giả phân tích, bài thơ phạm phải 2 điều, lạc nghĩa và sai văn phạm. Lạc nghĩa là phần phê bình của tác giả, còn lỗi văn phạm thì đúng là sơ ý của người dịch. Tôi là một người dịch lâu năm, dịch khá nhiều, lại là người đồng biên tập 4 tuyển tập thơ song ngữ Việt-Anh, tôi nghĩ, tôi có thể phát biểu một chút về vấn đề dịch thơ. Thơ không thể dịch vì không thể dịch âm thanh và nhạc tính ngôn ngữ, trừ khi thay đổi cách làm thơ như thơ Tân hình thức Việt. Từ Đông sang Tây, ai cũng biết như vậy. Đã có bao nhiêu bài thơ Đường luật dịch ra tiếng Việt, đạt như bài Hoàng Hạc Lâu của Thôi Hiệu do Tản Đà dịch? Có bài thơ tiếng Anh, tiếng Pháp nào dịch ra tiếng Việt đúng theo tiêu chuẩn thơ Việt như Hoàng Hạc Lâu? Chắc là không. Như vậy, tại sao người ta cứ dịch thơ, và dịch nhiều, để làm gì? Theo tôi, ngoài nhu cầu thông tin văn học, dịch thơ giúp người dịch khám phá thêm nhiều mặt lý thú về ngôn ngữ thơ. Do đó, ngay cả khi chỉ dịch nghĩa, ở dạng thơ dịch, cũng vô cùng khó, vì thơ còn là một trò chơi của ngôn ngữ, thuộc lãnh vực cảm nhận, và ý nghĩa bài thơ có tính tương đối, không bao giờ chính xác như khi dịch tiểu thuyết hay văn xuôi.

Dịch thơ khó, vì nhà thơ có quyền sai ngữ pháp: thiếu động từ, thiếu đại từ (pronoun), tĩnh từ đi sau danh từ, chủ từ không rõ ràng, chữ, nghĩa chữ, đặc ngữ (idiom) và tiếng lóng nhiều khi không có trong tự điển, đảo lộn ngữ pháp, chơi chữ, ẩn dụ, ám chỉ điều gì không ai biết, bỏ giới từ, trạng từ, mạo từ, động từ to be, to become, to seem, tĩnh từ dùng như trạng từ, danh từ dùng như tĩnh từ, toàn bài thơ không dấu chấm phẩy (giống như thơ Tân hình thức Việt) ... phải lần mò theo đúng cú pháp của văn xuôi, mới dịch ra nghĩa. Nếu chúng ta hiểu ngữ pháp là luật tắc văn phạm của văn xuôi, thì trong thơ tiếng Anh, sai ngữ pháp (một hình thức cô đọng ngôn ngữ) là điều bình thường và được tôn trọng. Cái sai đó làm bài thơ trở thành mê cung ngôn ngữ, thách thức người dịch, cả về cú pháp lẫn nghĩa chữ. Tôi vô cùng thích thú (và bối rối) khi sắp xếp cái bất thường của cú pháp thành cái bình thường để có thể chuyển nghĩa bài thơ. Cần ghi nhận, thơ song ngữ là chủ trương gắn liền với thơ Tân hình thức Việt, muốn giới thiệu thơ Việt tới người đọc nước ngoài là chính. Còn người đọc Việt bình thường, từ trước tới nay, ít ai đọc thơ dịch, vì khô khan và chẳng có gì lôi cuốn. Mà không có người đọc, thì có cũng như không. Đó là lý do, qua phương tiện dịch thuật, mục đích của tôi là đi tìm một tiêu chuẩn chuyển dịch để dịch một số bài thơ tiếng Anh, cả thể luật lẫn tự do, thành thơ Tân hình thức Việt, cho người Việt đọc.

Khi làm Báo Giấy, tôi chọn trong hàng trăm bài thơ song ngữ Anh Việt tôi đã dịch, trên website www.thotan­hinhthuc.org, để đăng. Tôi thấy, chỉ khoảng 10/100, theo tôi là những bài dịch, đọc theo tiêu chuẩn thơ Tân hình thức Việt, được và hay, như các bài Morning (Buổi Sáng) của Frank O' Hara, Pity The Beautiful (Tội Nghiệp Người Đẹp) của Dana Gioia, Two Small Fans (Hai Quạt Máy Nhỏ) của Tom Riordan ... phần còn lại vẫn chỉ ở dạng thơ dịch, ngoại trừ bài thơ Slam, hấp dẫn qua sự trình diễn, “The Wussy Boy Manifesto” (Tuyên Ngôn của Chàng Trai Ẻo Lả) của Big Poppa E. Nói tiêu chuẩn thơ Tân hình thức Việt, vì hiện nay loại thơ này có hàng ngàn người đọc, và trên tờ Poetry In Print và những tuyển tập thơ song ngữ Việt-Anh, qua phản hồi, đang được chú ý của cộng đồng thơ Mỹ, với những bài thơ có ý tưởng liền lạc, dễ hiểu, và mới lạ đối với họ. Đó cũng là tiêu chuẩn chuyển dịch, để lọc một số bài thơ tiếng Anh, khi dịch ra, có thể đọc tương đương như đọc một bài thơ sáng tác của thơ Tân hình thức Việt – dịch thành thơ, góp phần thay đổi định kiến từ trước tới nay, dịch là diệt. Dịch, như vậy, cũng nằm trong tiến trình của sáng tạo.

Muốn am hiểu một nền thơ, cần kết hợp hai yếu tố: nắm bắt cách làm thơ (hay thi pháp) và ý nghĩa bài thơ qua nghệ thuật ngôn từ. Thiếu một trong hai yếu tố đó, dịch thơ không mang lại kết quả gì nơi người đọc.

Bây giờ, với 1 bài thơ dịch, theo như tác giả Minh Đạo, là thất bại, xác suất dưới 1/100, trong tổng số bài thơ dịch, có lẽ, cũng cần có để bạn đọc nhận ra những thách đố trong việc dịch thơ mà tôi nói ở trên. Bài thơ đúng là một sơ xuất: có thể tôi quá đa đoan, nhiều công việc gom lại cùng một lúc, trong khoảng thời gian ngắn, tìm kiếm tài liệu, viết bài nghiên cứu, dịch thuật, sáng tác, làm báo, tạo ra căng thẳng, và vào một lúc nào đó, dễ mất kiểm soát. Nói vậy thôi, chứ đã từ lâu, tôi luôn luôn tôn trọng và chấp nhận mọi phê bình, đánh giá, dù đúng hay sai, không hề thắc mắc. Và tờ Poetry In Print sẽ được chăm sóc cẩn thận hơn, tránh tình huống này tái diễn.

Trong đời sống hàng ngày, sai sót luôn luôn xảy ra – có những sai sót chết người như tai nạn đụng xe... – không ai tránh khỏi. Dịch, nói chung, là một công việc, mà đã là công việc thì sai sót có thể xảy ra bất kỳ lúc nào, là điều dễ hiểu, dù kinh nghiệm hay không. Con người lúc này lúc khác, có hay có dở, điểm mạnh điểm yếu, cái tốt cái xấu, tất cả cũng nên phơi bày ra hết, bởi đó là toàn bộ cuộc sống. Tóm lại, sự việc nêu trên cũng có điều bổ ích, giúp chúng ta biết thêm một số khía cạnh khác về dịch thơ, cùng rủi ro có thể, khi làm nhiều công việc phải dung hòa giữa hai bán cầu não: sáng tác (bán cầu não phải), dịch thuật, nghiên cứu (bán cầu não trái).

 

Trích Báo Giấy số 39 tháng 8, 2017

 

 

 

Last modified on 08/05/2017 4:00 PM © 2004 2017 www.thotanhinhthuc.org.
HOME