SUY NGHĨ VỀ NHẠC TÍNH TRONG THƠ THT

Huy Hùng

 

 
 

 

 

 

 

 

Chủ đề về nhạc tính trong thơ và trong thơ Tân hình thức là một chủ đề rất hay và khó. Tôi cũng có đôi dòng góp ý với trang nhà . Những suy nghĩ của tôi về nhạc tính có thể còn chưa sâu, chưa đủ và múa rìu qua mắt thợ, nhưng với tinh thần xây dựng, tôi mong muốn được góp một phần lý thuyết cho thơ THT để bổ sung làm phong phú lý luận thơ THT.

Nhạc tính trong thơ có nghĩa là những âm thanh có thuộc tính âm nhạc được vang lên thành một bản nhạc trong thơ bởi sự sắp xếp sắp đặt có trật tự thuận chiều nhịp nhàng uyển chuyển của nhịp điệu bài thơ, của những âm tiết trong thơ... mà người thể hiện thơ, người đọc, nghe -nhìn, nghĩ về bài thơ đó cảm thụ  được. Nhịp điệu bài thơ tức là sự vận động, hướng vận động có trật tự có quy luật, tuần hoàn của bài thơ. Thơ nói chung và thơ THT nói riêng bắt buộc phải có nhịp điệu. Nếu bài thơ không có nhịp điệu thì nó cũng chỉ là một đống những câu những chữ chồng chất xô bồ hỗn độn, rời rạc. Nói về âm thanh thì người ta chia âm thanh thành 2 loại:

- Loại thứ nhất: Những âm thanh không có độ cao thấp ( trầm bổng) rõ rệt, gọi là tiếng động ( như tiếng kêu của đồ vật một cách tự nhiên như tiếng kẹt cửa, tiếng đá lăn, tiếng va đập...)

- Loại thứ 2: Những âm thanh có 4 thuộc tính rõ rệt là âm thanh dùng cho âm nhạc và âm nhạc tức là nghệ thuật của âm thanh!
Bốn thuộc tính của âm thanh là: cao độ, trường độ, cường độ và âm sắc.

- Cao độ: độ trầm bổng, cao thấp.
- Trường độ: độ ngân dài ngắn.
- Cường độ: độ mạnh, nhẹ.

- Âm sắc: chỉ sắc thái khác nhau của âm thanh, cũng như màu sắc của âm thanh vậy. Ví như mỗi dân tộc đều có âm sắc riêng và mỗi người có âm sắc riêng.

Theo nhà thơ Khế Iêm: "Đọc một bài thơ Tân hình thức thì khác hẳn, sự lôi cuốn nằm trong nhịp điệu tình tiết của câu truyện kể, nên người đọc phải đọc rất rõ chữ. Chúng ta biết rằng âm thanh được hình thành cơ bản với chỉ một chữ một âm tiết, mạnh hay yếu, dài hay ngắn, là do sự liên hệ giữa những chữ chung quanh nó. Sự hòa hợp giữa những âm tiết trong mỗi dòng, mỗi câu tạo nên sắc thái cho bài thơ là nghệ thuật đọc."

Ở tiếng Anh, cách đọc dựa theo cách đọc iambic nhấn/không nhấn của âm tiết do đặc trưng đa âm tiết của tiếng Anh có những trọng âm nhấn mạnh trong một từ của câu nói. Còn tiếng Việt là một ngôn ngữ đơn âm và thanh điệu (gồm dấu huyền, sắc hỏi, ngã, nặng và thanh không dấu - điều này thì người Việt Nam nào biết đọc biết viết tiếng Việt cũng biết cả.) nửa giọng điệu nửa trọng âm. Nghệ thuật thể hiện thơ (ngâm, đọc) cũng là nghệ thuật âm thanh làm sao để những âm tiết trong câu thơ phải trầm bổng du dương, réo rắt, uyển chuyển mượt mà hoặc hùng hồn, mạnh mẽ, v v...)

Một trong những đặc tính của thơ THT là sự lập lại, và mỗi lần lập lại đó ý thơ lại được phát triển thêm ra. Điểm khác biệt giữa thơ THT với thơ truyền thống là: thơ truyền thống vần điệu chỉ cố định số âm tiết ở một dòng độc lập, do đó mà nhạc tính trong thơ truyền thống cũng cố định trong một cái khuôn được đúc sẵn và không gian nhạc tính của bài thơ có tính phẳng. Còn trong thơ THT, với sự lập lại và vắt dòng đã tạo nên sự uyển chuyển, sự co dãn, độ cong, sự đa dạng cho không gian nhạc tính của bài thơ. Cấu trúc của một bài thơ THT đi gần đến cấu trúc của một bài hát tức là sự lập lại và liền lạc của giai điệu.

Nhạc tính trong bài thơ là mục đích lớn của một nhà thơ khi họ muốn đưa bài thơ của họ lên đỉnh cao của nghệ thuật thơ. Ngày nay, làm được một bài thơ THT vừa có tính đời thường, lại vừa có nhạc tính là mục đích chung của tất cả các nhà thơ THT. Còn có những người làm thơ và người đọc thơ có thể còn lờ mờ về nhạc tính trong thơ, nhưng một người làm thơ và  đọc thơ chỉ cần có tư chất nhạc cảm cao và sự nhạy cảm, nhạy bén tinh tế  trong cảm thụ thơ thì họ sẽ cảm thụ được nhạc tính trong thơ một cách rõ ràng. Nhạc tính trong thơ không chỉ là sự gieo vần một cách đơn điệu là thanh bằng mà nó diễn tả hết mọi cảm xúc của hồn bài thơ và đi xa đến vô cùng sự biến ảo của nó.

Thơ THT Việt là một dòng thơ mới và còn nhiều thử thách cũng như hứa hẹn trong tương lai. Sự xuất hiện của thơ THT trong thơ Việt càng làm phong phú hơn cho nguồn thơ Việt Nam chứ không phải là cuộc thay thế thơ truyền thống. Sự thực thì thơ truyền thống và thơ tự do luôn có sức sống trường cửu. Một cuộc chiến giữa thơ truyền thống và thơ THT sẽ là vô ích . Nghệ thuật là những bước đi đến sự vô cùng gắn liền với sự sáng tạo mạnh mẽ và đổi mới -cách tân. Đổi mới - cách tân trước hết là từ nội dung và THT là công cuộc tìm kiếm sự đổi mới cách tân còn hơn thế: đổi mới - cách tân cả về nội dung lẫn hình thức. THT có tầm vóc như biển cả còn ngủ yên dưới mặt băng sâu tiềm ẩn sự hấp dẫn và vẻ đẹp chưa được đánh thức hết của nó. Những bài thơ THT từ trước đến giờ chẳng qua cũng chỉ diễn tả phần nào vẻ đẹp của THT mà thôi. Và thời hoàng kim của THT vẫn chưa đến bởi các nhà thơ THT vẫn chưa đánh thức được sức mạnh của THT. Người làm thơ khác không thích hoặc ghét THT chẳng qua là do cái nhãn quan thơ cận thị, mù mờ của họ.

Nhạc tính trong thơ THT mới chỉ mới được đề cập đến và còn phát triển mạnh hơn qua sự chứng minh, thuyết phục của những bài thơ THT hay.

Góp ý khác:


Gỷang Anh Iên
Cúc Thủy Tinh

Mùa trượt ngã làm vỡ đóa cúc
Thủy tinh đang còn ngái ngủ trong
se lạnh đầu đông em đi đâu
lông nhông như hóng hớt mưa về
nghe lòng thôi trầy sướt khi hốt
nhiên bàn tay khẽ chạm vào đóa
cúc Thủy tinh đang còn ngái ngủ
trong cơn mị đầu đông em không
đi đâu tông rông như ham hố
mưa về nghe lòng thôi thèm vỡ
như vừa ngỡ ra đóa cúc Thủy
tinh đã bừng tỉnh giấc trong cơn
hoang tưởng đầu đông…

November 2007



         Cúc Thuỷ Tinh - một bài thơ Tân hình thức đầy nhạc tính

Từ xưa đến nay, trong nghệ thuật: thơ và nhạc như một cặp bài trùng luôn đi song hành với nhau. Thơ luôn hấp thu nhạc tính của âm nhạc và nhạc lại tiếp thụ những đặc tính tinh tế thơ mộng của thơ. Nói chung là hai lĩnh vực nghệ thuật này luôn tương hỗ cho nhau. Vì thế mà có nhiều bài thơ hay đã được phổ nhạc là vậy.

Thơ THT cũng là một dòng thơ có khả năng hấp thu yếu tố nhạc tính của âm nhạc. THT khá tương đồng với những dòng nhạc hiện đại như Rap, hiphop là những dòng nhạc có tính trình diễn cao, với lối hát như kể chuyện nhanh, liên tục có nhịp điệu và là dòng nhạc nhảy mang phong cách của nó. THT cũng là dòng thơ chú trọng đến tính kể,  với kỹ thuật lập lại vắt dòng - đó là kỹ thuật làm tăng nhạc tính cho thơ, để phân biệt với văn xuôi ít dùng kỹ thuật lập lại.

Bài Cúc Thuỷ Tinh của Giảng Anh Iên là một bài thơ đạt đến độ nhuần nhuỵ của THT. Tuy nhiên, đây là một bài thơ riêng biệt, khác với nhiều bài thơ THT khác vốn dễ hiểu, thì bài Cúc Thuỷ Tinh lại khó hiểu nội dung của nó đối với người đọc. Tôi phân tích bài thơ như thế này: Có thể hiểu bài thơ kể về một cô gái đi chơi khuya về trong đêm đông thì gặp mưa rơi ướt hết cả người cô. Khi cô về thì do trời tối, điện tắt, cô đã vô tình chạm vào đoá Cúc thuỷ tinh, và đoá Cúc thuỷ tinh đã rơi vỡ tan. Đoá Cúc thuỷ tinh đang còn ngủ say thì khi bị bàn tay cô gái chạm vào và đoá Cúc bừng tỉnh rồi nó vỡ tan, tức nó tàn. Bài thơ viết về niềm đam mê như giấc ngủ mộng mị trong đêm dài.. Khi tỉnh ra thì niềm đam mê đã vỡ tan như đoá Cúc thuỷ tinh, vỡ một cách vô tình. Nhạc tính của bài thơ này, người đọc có thể nghe nó tuôn vang ra rông rổng với nhịp điệu rất khớp của bài thơ, một nhịp điệu nhanh, vỡ. Nhạc tính của bài thơ thực sự vang mạnh ở những từ như "Cúc thuỷ tinh" - là một cụm từ cũng đã đầy nhạc tính khiến người đọc liên tưởng đến sự rơi vỡ, sự rơi  vỡ của thuỷ tinh và âm thanh của nó; rồi từ "đầu đông" cũng đầy nhạc tính âm vang bởi âm chữ đ; cho đến từ "tông rông" nghe nó cứ rông rổng âm thanh như vậy còn gì nữa, và cả từ "lông nhông" - một từ rất hấp dẫn và khêu gợi đặt đúng chỗ trong bài thơ này. Tất cả những từ đầy âm thanh đó, (mà từ âm thanh đa phần là những tính từ) được sắp xếp một cách có thứ tự và xếp hàng theo nhịp điệu hình xoáy ốc của bài thơ. Bài thơ như một bản nhạc của sự rơi vỡ. Trong quá trình làm thơ, tạo ra nhạc tính trong thơ là một điều khó khăn. Cúc Thuỷ Tinh thực sự là một bài thơ THT nhuần nhụy và đầy nhạc tính.

 

 

 

Last modified on 02/02/2009 8:00 PM © 2004 2009 www.thotanhinhthuc.org.

MỤC LỤC