ROMAN JAKOBSON VÀ THI PHÁP

(Tham luận tại Hội thảo "Thơ Đương Đại"

Đặng Tiến

 

 
 

 

 

 

 

 

Trong thập niên 1970 danh từ thi pháp (poétique) trở thành thông dụng, thi pháp học dần dần trở thành một khoa học phổ biến, dính liền với ngành ngữ học, trong một khung cảnh học thuật rộng lớn hơn, là khoa ký hiệu học.

Thi pháp học không chỉ nghiên cứu về bộ môn thi ca như nhiều người tưởng, mà nhắm đối lượng lớn hơn: Tính cách thẩm mỹ của ngôn ngữ. Ngôn ngữ có nhiều chức năng, chủ yếu là thông tin, nhưng còn một chức năng đặc biệt, ít được lưu tâm, là chức năng thẩm mỹ, bàng bạc trong mọi hình thức diễn ngôn, lời nói ngày thường, lời ăn tiếng nói của nhân dân, ngôn ngữ bập bẹ của trẻ con. Nhưng chức năng thẩm mỹ cô đúc và phong phú nhất là trong ngôn ngữ thi ca.

Do đó, thơ trở thành khu điền giả, địa hạt thí nghiệm, thực tập cho khoa thi pháp, truy lùng tận gốc rễ chức năng thẩm mỹ của ngôn ngữ. Nói để nói cái gì với ai, là chức năng thông tin. Nói để nói một lời nói đẹp, là chức năng thẩm mỹ. Chức năng thẩm mỹ nằm chồng lên chức năng thông tin để tăng mức hấp dẫn, sức thuyết phục cho thông tin; nhưng tự thân nó tính thẩm mỹ, tính thi pháp, là một chức năng độc lập.

Một ví dụ, cũng là cách ví von:

Trúc xinh trúc mọc đầu đình
Em xinh em đứng một mình cũng xinh.

Thơ được sử dụng như một như một phòng thí nghiệm của nhiều khoa học khác: ngôn ngữ học, ký hiệu học, dân tộc học. Cho nên được ưu đãi trong các công trình nghiên cứu, chứ không phải vì thi ca quan trọng hơn các hình thức diễn ngôn khác.

Nói một cách quá đáng, cho dể hiểu, thì thơ là con chuột bạch cho nhiều bộ môn khoa học nhân văn hiện đại và đương đại.

Người đi tiên phong, có những đóng góp phong phú và quyết định cho tư trào này là nhà ngữ học Roman Jakobson, 1896 -1982, gốc Nga định cư ở Mỹ và phạm vi hoạt động vòng quanh thế giới  Từ 1915, ông đã tích cực đóng góp vào trường phái hình thức Nga, và một trong vài ba lãnh tụ Câu Lạc Bộ Ngôn Ngữ Học Praha: nhóm này, tại hội nghị Ngôn ngữ học Quốc tế họp tại Den Haag, Hà Lan, 1928 đã đặt những viên đá đầu tiên cho nền ngữ học cấu trúc (Linguistique Structurale) từng bước tiến bộ về sau, bước sang nhiều lãnh vực khoa học và dần dà ngày một ngày hai trong nửa thế kỷ, sẽ chiếm địa vị quan trọng - nếu không phải là độc tôn, trong sinh hoạt nghiên cứu khoa học nhân văn trên toàn cầu.

Đã có nhiều quan niệm, định nghĩa về thơ. Những quan niệm thay đổi tùy nền văn hóa, văn minh, thời đại, xã hội, giai cấp, trình độ, hoàn cảnh, tâm lý cá nhân. Thậm chí một cá nhân, người làm thơ hay người nghiên cứu, tùy lúc cũng có những định nghĩa khác nhau. Tranh luận chỉ hao hơi và mất ngày giờ.

Nhưng giới nghiên cứu thế giới hiện nay dường như đồng thuận với  quan niệm Roman Jakobson đã phát biểu từ năm 1919:

“Cách đặt đối tượng vào ngôn từ, vào khối từ ngữ: tôi gọi đó là thời điểm duy nhất và thiết yếu của thơ, đụng không những vào lối kết hợp chữ nghĩa mà còn đụng vào cái vỏ của ngôn từ. Sự liên hợp tự động giữa ngữ âm và ngữ nghĩa ( le son et le sens) nhanh chóng hơn thường lệ ( 1919: bài Thơ Mới tại Nga).

1933, trong bài Thơ là gì, ông định nghĩa rõ hơn bằng cách so sánh chức năng thi pháp qua nhiều hình thức diễn ngôn, qua nhiều sinh hoạt và tác giả khác nhau. Roman Jakobson là nhà bác học thâm sâu, còn là một nhà sư phạm tài ba: điều khó đến đâu, cũng có cách làm người ta hiểu được.

Ông bắt đầu: muốn biết thơ là gì, thì phải đối lập nó với cái không phải là thơ - chuyện không đơn giản. Rồi nhắc lại: “Quan niệm về thơ là bất định, thay đổi với thời gian, nhưng chức năng thơ, hay thi tính là một yếu tố khu biệt, không thể máy móc ước lược vào những thành tố khác. Phải cô lập nó để thấy đặc tính.  Nói chung thi tính cũng chỉ làm thành phần cho một cấu trúc phức tạp, nhưng thành phần có khả năng biến thể các thành tố khác để tạo nên một tổng thể chung (...) khi thi tính, chức năng thi ca chiếm vị thế chủ đạo trong một tác phẩm văn chương, thì ta gọi là thơ“ .  Ông ví von: dầu, không phải là món ăn riêng nhưng nhiệm vụ của dầu sắc bén đến độ con cá chiên ... không còn là cá (!)
Roman Jakobson lý giải chính xác:

“Thi tính phát hiện cách nào? một từ được cảm nhận như một từ, chứ không phải cái thay thế cho sự vật được gọi tên, hay một bùng vỡ cảm xúc. Rằng là: từ pháp và cú pháp, ý nghĩa, ngoại hình và nội hình của chúng không phải là những chỉ dấu dửng dưng của thực tại, mà chúng có trọng lượng riêng và giá trị nội tại”.

Tóm lại, thơ là một ngôn ngữ tự lấy mình làm đối tượng.

Chức năng thơ, trong ngôn ngữ, là tạo giá trị thẩm mỹ cho lời nói thường, để tăng mức độ thuyết phục cho thông tin hay biểu cảm.

Còn về mặt xã hội, chức năng thơ, hay tác phẩm thi ca là gì?

“Thi phẩm, giữa toàn thể giá trị xã hội, không chủ đạo, cũng không lấn áp được những giá trị khác, nhưng vẫn là nguồn tổ chức cơ bản của ý thức hệ luôn luôn có định hướng. Thơ gìn giữ chúng ta chống lại tính máy móc, sự han rỉ hăm dọa tâm hồn. Tình yêu và thù hận, nỗi loạn và hòa giải, đức tin và phủ nhận”.

(Nguyên văn tiếng Tiệp, dịch theo bản tiếng Pháp của Marguerite Derrida)
Chức năng thơ không phải là thủ thuật của thi nhân. Thi tính do thiên tính, trẻ con tập nói đã biết sử dụng. Lời ăn tiếng nói của dân quê nhiều màu sắc độc đáo, dân tộc nào cũng vây. Về cuối đời, năm 1970 Roman Jakobson chứng minh điều này qua văn học dân gian Nga, Ba Lan: tục ngữ, cao dao, câu đố.

“Văn học dân gian cung cấp cho ta ví dụ hùng hồn về những cơ cấu ngôn ngữ mang nội dung phong phú và hiệu lực sắc bén, hoàn toàn độc lập với lý luận trừu tượng”

Công trình nghiên cứu Roman Jakobson bao trùm nhiều lĩnh vực, ngôn ngữ nhiều nước, là nguồn kiến thức cho giới nghiên cứu nhiều dân tộc khác nhau trên thế giới.


*

Đóng góp lớn lao nhất của Roman Jakobson trong lý luận về thi pháp là đã thuyết minh tương quan giữa ngữ âm và ngữ nghĩa, giữa từ và nghĩa, phản biện lý thuyết lừng danh của F.de Saussure trong Giáo trình ngữ học đại cương (1913), kinh điển của khoa ngữ học hiện đại: tương quan giữa ngữ âm (cái biểu hiện ) và nghĩa (cái được biểu hiện ) là võ đoán. Nôm na là không có liên hệ.

Ngựơc lại trong loạt Sáu bài giảng về âm và nghĩa 1942-1943 Roman Jakobson đã chứng minh rằng có quan hệ giữa âm và nghĩa, chứ không phải là võ đoán. Đây là tranh luận về lý thuyết về ngôn ngữ giữa giới chuyên gia, nhưng với nguời đọc trung bình cũng quan trọng.

Vì nếu Saussure nói đúng: không có tương quan giữa âm và nghĩa, thì... thì sẽ không có thơ! Hoặc giả ngôn ngữ thơ sẽ nghèo nàn lắm, lý luận về thi ca sẽ khốn cùng. Thơ sẽ là lối minh họa vần vè, một trò tiêu khiển phù phiếm.

Cuốn Vấn đề thi pháp  của Roman Jakobson xuất bản năm 1973, là sách kinh điển cho giới  lý luận. Còn Sáu Bài Giảng, là những ghi chép làm nền cho giáo trình, cho nên mãi đến năm 1976 tác giả mới công bố, nên ít người biết và tham khảo. Nhưng đây là sách cơ bản.

Roman Jakobson bắt đầu khảo sát âm vị (phonème), liên hệ với hình vị trong mỗi hệ thống ngôn ngữ để đi đến kết luận rằng không có một “nghĩa tự tại và độc lập: cái nghĩa nào đó luôn luôn gắn liền với một ký hiệu“. “Trong ngôn ngữ không có ý nào không lời, hoặc lời nào không ý“. (Từ chính xác là cái biểu hiện và cái được biểu hiện. Tôi dịch thoát cho nhẹ nhàng và dể hiểu). Roman Jakobson lặp lại ý của  Benveniste phản bác Saussure “giữa cái biểu hiện và cái được biểu hiện, tương quan không võ đoán, nó thiết yếu” (Acta Linguistica, tập I, 1939) - Về sau, nhà dân tộc học Claude Levi- Strauss sẽ hưởng ứng quan niệm này và đẩy lý luận xa hơn.

Tóm lại tương quan giữa âm và nghĩa không phải là phát hiện của Roman Jakobson nhưng ông là người giải minh rành rọt lại là tác giả của hàng ngàn trang lý thuyết về thơ, cho nên quan điểm của ông có giá trị cơ bản.

Trong phần kết luận Sáu bài giảng ông còn nhắc lại một lần nữa, ý kiến đã phát biểu từ 1919: “ trong ngôn ngữ thi ca ký hiệu tự bản thân nó đã hoàn tất một giá trị độc lập”.

Roman Jakobson trước hết là một chuyên gia ngữ học với kiến thức vừa bao la vừa sâu sắc, ông mở biên giới ngữ học vào các lãnh vực văn chương, nghệ thuật và các nền khoa học khác.

Riêng lãnh vực thi ca được ông đặc biệt quan tâm và nghiên cứu vì lý do kỹ thuật ngữ học, và cũng vì sở thích riêng. Nhờ đó, giới nghiên cứu, hay khách yêu thơ được thừa hưởng một phương pháp lý luận những kiến thức chuyên môn vô giá.  Ngoài ra, còn học được nơi ông niềm liêm chính, từ tốn và cần mẫn với khoa học niềm tin yêu và tận tụy với con người, với loài người, trong thân phận làm người.

Roman Jakobson, bên trên khoa học, là một tâm thế, một tư cách.

Hội An, 17-02-2008

 

Phụ Lục

Nhà văn, GS.  Đặng Tiến thuyết trình về quan niệm Thi pháp của R. Jacobson 
         

Nhà văn Đặng Tiến là cựu Giáo sư của Ban Việt học, Đại học Paris 7 và cũng là một nhà phê bình văn học có uy tín trên văn đàn Việt Nam cả trong và ngoài nước, với nhiều bài viết sâu sắc và tinh tế về thơ của Nguyễn Du, Tản Đà, Hàn Mạc Tử, Hoàng Cầm, Tố Hữu, Nguyễn Đình Thi, … (1)  Trong hơn 30 năm qua, trên cương vị là một nhà phê bình văn học và là Giáo sư của Ban Việt học, Đại học Paris 7, GS-Nhà văn Đặng Tiến không những đã trở thành người đồng nghiệp, người bạn tâm giao của nhiều trí thức Việt Nam nói chung và của cán bộ, giảng viên Khoa Ngôn ngữ học nói riêng, mà còn đóng vai trò như chiếc cầu nối không mệt mỏi về tri thức cho hai nền văn hóa Pháp-Việt.            

Ngày 15/3/2008 vừa qua, nhân dịp GS. Đặng Tiến về Việt Nam và ra thăm Hà Nội, Khoa Ngôn ngữ học đã mời GS trình bày về quan niệm Thi pháp của R.Jacobson, một lí thuyết ngôn ngữ học về ngôn ngữ nghệ thuật có ảnh hưởng sâu rộng trong giới nghiên cứu ngôn ngữ học và văn học thế giới trong hơn 30 năm qua.  Đến dự buổi thuyết trình có đông đảo các giảng viên, các nhà nghiên cứu về ngôn ngữ và văn học, các NCS và  HVCH trong và ngoài khoa Ngôn ngữ học. Với vốn tri thức phong phú của một nhà phê bình văn học, khả năng phân tích sắc sảo và dẫn dụ tinh tế của một người đam mê văn chương, cách trình bày nhẹ nhàng, hấp dẫn của một người thầy đã nhiều năm đứng lớp, trong gần 2 giờ đồng hồ, GS. Đặng Tiến đã đưa người nghe vào thế giới ngôn ngữ và khung trời thi ca trong quan niệm Thi pháp của R.Jacobson, và những biểu hiện sinh động về thi pháp qua thơ ca dân gian (ca dao, đồng dao) và thơ của nhiều nhà thơ Việt Nam cổ điển và hiện đại… GS. cũng đã giành thời gian cùng thảo luận, trao đổi và trả lời nhiều câu hỏi về thi pháp học, về thơ ca và ngôn ngữ thơ ca.            

Cảm ơn GS-Nhà văn Đặng Tiến đã có một buổi nói chuyện về thơ và về Thi pháp của R. Jacobson đầy ắp thông tin và cảm xúc.  Chia tay GS Đặng Tiến, Khoa Ngôn ngữ học kính chúc GS dồi dào sức khỏe và mong ngày tái ngộ.

Bản tin của Nguyên Vũ
                                                                                     

 

mm

GS. Đặng Tiến đang thuyết trình

mm

GS. Đặng Tiến trả lời câu hỏi của nghiên cứu sinh

 

 

 

Last modified on 03/22/2008 4:00 PM © 2004 2008 www.thotanhinhthuc.org.
HOME