GIẢI H̀NH THỨC
Khế Iêm



Điều trước tiên phải cám ơn anh Như Huy về câu hỏi đắt giá này. Trước khi trả lời vào câu hỏi, chúng ta phải t́m hiểu thế nào là h́nh thức, trước khi “giải h́nh thức”. Chữ “Form” trong tiếng Anh vừa có nghĩa là thể thơ theo thơ truyền thống, vừa có nghĩa là “h́nh thức” theo cách hiểu của thơ tự do. Thể thơ th́ trung tính, c̣n h́nh thức lại có một ư nghĩa. Chúng ta thử phân tích hai bài thơ tự do ngắn sau đây của Wallace Stevens và William Carlos Williams:

Valley Candle

My candle burned alone in an immense valley.
Beams of the huge night converged upon it,
Until the wind blew.
Then beams of the huge night
Converged upon its image
Until the wind blew.

Wallace Stevens

Ngọn Nến Thung Lũng

Ngọn nến của tôi cháy đơn độc trong một thung lũng bao la.
Những chùm tia của đêm lớn lao hội tụ trên nó,
Cho đến khi gió thổi.
Rồi những chùm tia của đêm lớn lao
Hội tụ trên h́nh ảnh của nó
Cho đến khi gió thổi.

Bài thơ chia làm hai đoạn, mỗi đoạn 3 ḍng: ḍng đầu giới thiệu, 2 ḍng sau diễn tả biến cố, 3 ḍng cuối lập lại 2 ḍng trước, chỉ thêm vào chữ “Then” và “image”. Nếu coi mỗi ḍng thơ là một ḍng màu, chúng ta thử thêm một điểm màu khác ở đầu và cuối ḍng thứ 2 (chữ then và image), cắt ḍng và kéo xuống, chúng ta sẽ có một mảng (3 ḍng cuối) cùng màu dài hơn. Bài thơ thành một bức tranh trừu tượng, và cho chúng ta một ư niệm về h́nh thể bài thơ.

Bài thơ chỉ gồm 3 câu, câu 2 cắt ra thành 2, câu 3 cắt ra thành 3 bằng kỹ thuật ḍng găy (line break), nhấn mạnh và gây sự chú ư của người đọc. Bài thơ mời gọi sự giải thích bằng cách sắp xếp hành động của bài thơ. Ḍng đầu với những chữ “ngọn nến”, “đơn độc”, “thung lũng bao la” cho ta h́nh dung một sự vật bé nhỏ trong khoảng không bao la, c̣n những ḍng sau chỉ là tṛ chơi lập lại một cách trừu tượng, biến đổi ư nghĩa giữa hai đoạn thơ. Gió thổi ngọn nến và sau đó là h́nh ảnh của nó. Ngọn nến cũng như cơn gió là đối tượng bên ngoài. H́nh ảnh ở bên trong tâm trí là chủ thể, nhưng vẫn bị ảnh hưởng của gió, tạo sự liên đới giữa nội tâm và ngoại cảnh. “Beams of the huge night” ám chỉ sự trao đổi hay hổ tương, v́ nó được phân cho bóng tối một chữ (beams) thường dùng cho ánh sáng. Giống như ngọn nến tưởng tượng đáp trả đối lực của gió, ánh sáng giả tạo của ngọn nến đáp trả đêm, ngay cả khi ánh sáng là sự tưởng tượng. “Tưởng tượng” và “thực tại” hay nội dung và h́nh thức không phản nghĩa mà là đồng nghĩa. Đêm đáp trả bằng sự chấp nhận trật tự v́ “những chùm tia sáng” mạch lạc hơn tính vô định h́nh “thật” rơ ràng của đêm.

(Chúng ta có thể giải thích thêm như sau:

Hai đoạn thơ, mỗi đoạn 3 ḍng, đọan đầu nói về cơi sinh, đoạn sau nói về cơi tử, một đoạn cuốn vào, một đoạn cuốn ra. Sự sống của tự ngă (ngọn nến) nhỏ bé trong vũ trụ, bị bao trùm bởi vô minh (đêm). Nhưng tự ngă đó chỉ là giả ngă (h́nh ảnh), tạo ra từ vô minh. Thân xác, được hợp bởi tứ đại (đất, nước, gió, lửa), và một trong bốn yếu tố (gió có nghĩa là hơi thở) đó mất đi, th́ thân xác cũng ră tan. Chúng ta lưu ư cách dùng mạo từ (article), tựa đề không có mạo từ, là khái quát vấn đề đến cùng tận, chung chung. Mạo từ không xác định (indefinite) “an immense valley” gợi liên tưởng tới vũ trụ, ngoài cơi người c̣n có cơi muông thú, cơi cỏ cây... hoặc mạo từ xác định (definite) trong “the huge night” ngầm ư, cơi vô minh th́ chỉ có một, không hai.)

H́nh ảnh hay ẩn dụ của ngọn nến là nội dung bài thơ, nhưng ư nghĩa bài thơ tùy thuộc vào “hành động của tâm trí”, nhận biết sự liên hệ của chính nó với thế giới chung quanh. Khi hai đoạn thơ lập lại, cho chúng ta thấy, kinh nghiệm bên ngoài và bên trong có những cấu trúc chung, đối tượng và chủ thể thay thế lẫn nhau. Bài thơ mô tả hai biến cố tương đương trong ngôn ngữ bởi v́ nó đồng nhất trong cấu trúc. H́nh thức dẫn sự chú ư của chúng ta tới cái được biểu thị (h́nh ảnh) và lảng xa đối tượng được chọn để biểu thị (ngọn nến). Chúng ta hiểu bài thơ như một tiến tŕnh, không phải là đối tượng. Ư nghĩa (meaning) kết cuộc là cách đọc - một danh động từ, không phải danh từ. Tiến tŕnh đọc được kiềm chế bởi nhà thơ, cho chúng ta một kiểu mẫu để theo, một tiến tŕnh bắt chước. Kiểu mẫu này là h́nh thức. H́nh thức bài thơ khuyến khích chúng ta đồng hóa với kinh nghiệm ẩn tàng của tác giả, giảm bớt sự phân chia giữa tác giả và người đọc v́ h́nh thức cũng mới đối với tác giả cũng như chúng ta.

Thơ của nhà thơ Mỹ Wallace Stevens (1879-1955) có một phong cách thuần nhất, giàu tưởng tượng, âm thanh và triết lư. Ông cho rằng “Thượng đế và tưởng tượng là một” (God and the imagination are one). Tưởng tượng có thể làm cho thực tại có ư nghĩa, khám phá cái đẹp trong thiên nhiên và niềm vui khi đối diện với cái chết. Bài thơ sáng tác năm 1917, lúc đó ông đă 38 tuổi, và Đại chiến Thế giới (1914-1918) đang xảy ra.

Poem

The rose fades
and is renewed again
by its seed, naturally
but where

save in the poem
shall it go
to suffer no diminution
of its splendor

William Carlos Williams

Bài Thơ

Bông hồng tàn
và tái tạo
bằng hạt, một cách tự nhiên
nhưng ở đâu

riêng nơi bài thơ
nó sẽ tới
để khỏi bị giảm thiểu
sự rực rỡ của nó

Bài thơ mô tả chu kỳ đời sống. Nếu bài thơ khởi đầu là sự liên tục của chu kỳ tự nhiên th́ hai ḍng phải nối liền. Ở đây có sự gián đoạn (line break) để làm bật lên sự tàn lụi và hồi sinh. Đáng lẽ tác giả có thể diễn tả sự sống trước - hoa hồng nở - tiếp theo là suy tàn, và rồi bảo tồn sự toàn bích của nó trong nghệ thuật. Nhưng tác giả đă làm ngược lại để làm rơ sự rực rỡ của nó trong nghệ thuật ở cuối bài thơ. Cũng như, nếu diễn ra văn xuôi: “Bông hồng tàn và tái tạo bằng hạt, một cách tự nhiên nhưng ở đâu nó sẽ tới để khỏi bị giảm thiểu sự rực rỡ của nó? Riêng nơi bài thơ”. Câu trả lời được xen vào giữa, xóa đi cấu trúc văn xuôi, xác định nằm trong nghi vấn, hướng bài thơ tới nhiều tầng lư giải.

Ḍng thứ ba được tách ra khỏi hai ḍng đầu. Dấu phẩy duy nhất trong bài ở ḍng này gợi tới hai ư nghĩa: cái hạt làm cho chu kỳ bất diệt, chống lại ṿng quay sinh tử; và “một cách tự nhiên” chống lại sự bảo tồn bông hồng của bài thơ. Ḍng thứ tư là điểm chuyển từ thiên nhiên sang nghệ thuật, quá ngắn, gần như vô nghĩa, chỉ đủ cung cấp thời gian chuyển đổi. Chuyển bài thơ ở cuối của nửa đoạn đầu, hơn là đợi cho tới bắt đầu của đoạn hai, nó ngăn cản ư tưởng nửa đoạn đầu (thiên nhiên) phải đứng lẻ loi, củng cố sự tương thuộc giữa thiên nhiên và nghệ thuật. Và bởi v́ chúng ta đă qua đoạn một, và v́ câu thơ tiếp tục băng qua một cách đoạn, cùng lúc, tách nghệ thuật ra khỏi thiên nhiên. Nhưng nếu nghệ thuật là vấn đề của trật tự (trật tự của chữ chắt lọc từ hỗn mang của sự kiện), đoạn thơ diễn tả nghệ thuật đối xứng và phủ nhận đoạn thơ miêu tả thiên nhiên.

Ḍng thứ năm đưa ra lư do cô lập của ḍng thứ tư, nhấn mạnh chữ “save” (except hay unless) và những chữ đồng nghĩa này thay thế cho hai sắc thái giọng, thể hiện trong “save”: “Except” (trừ ra) ngầm ư rằng sự thay đổi của nghệ thuật luôn luôn có thể xảy ra, đồng thời ca ngợi thực thể sự vật. “Unless” (nếu không), trái lại mang âm hưởng hoài nghi và hy vọng. Hơn nữa, để làm nổi bật lên như một nghĩa thứ hai thường dùng của một động từ - diễn tả chính xác những ǵ bài thơ (lặng lẽ) làm cho bông hồng (cứu chuộc).

Một hiệu quả tuyến tính trong bài thơ đ̣i chúng ta chú tâm. Nếu mỗi ḍng phải có sức nặng đặc biệt của chính nó, tại sao “shall it go” lại xứng đáng tự nó là một ḍng? “Shall” hàm ư cả “lưỡng lữ” và “chắc chắn” của th́ tương lai về một biến cố không thể tránh (cái chết sẽ sống lại). Sự mù mờ của “shall” tiếp tục với liên từ “save”, đóng góp một loại hồ nghi dây dưa cho sự chuyển động. Một phần của h́nh thức (form), là chức năng hàm hồ của những chữ được giản lược hóa và khả năng bên trong của kiểu cách ngữ học làm cho bông hồng hiện hữu gấp đôi. Bài thơ quan tâm tới thơ, nhấn mạnh chữ “go”. Đây là một động từ rơ ràng đơn giản, tưởng như hoàn toàn là do sự đ̣i hỏi gấp gáp của cú pháp, lại là một ẩn dụ. Bông hồng không thể “tới” bất cứ đâu, không cuống, và trong bất cứ trường hợp, không thể “tới” bài thơ v́ đó không phải là một nơi chốn. Bông hồng và bài thơ không thể so sánh, chúng xảy ra ở hai không gian khác nhau. Từ đó tác giả mời chúng ta tham dự không phải hái bông hoa mà làm bài thơ. Sự tham dự trong hành động đó, không phải đứng ở vị thế bông hồng, mà trong sự liên hệ tương đồng với ngôn ngữ - hệ thống của chữ - như bông hồng làm với thiên nhiên - một hệ thống sự vật. (Bông hồng được bảo tồn bởi bài thơ là một bông hoa, không phải bụi cây tồn tại măi sự sống “bởi cái hạt của nó, một cách tự nhiên”). Làm sao bông hồng “tới” bài thơ, là đặt câu hỏi ở tư thế căn bản về ngôn ngữ và về thơ: sự liên hệ thế nào giữa bài thơ và sự vật. Câu trả lời “Bài Thơ” đưa ra là một ẩn dụ, sự bắt chước.

Hai bài thơ c̣n có thể đẩy tới ư nghĩa sâu xa hơn, mang màu sắc tôn giáo. Nhưng ở đây chúng tôi chỉ có mục đích t́m ra cách đọc v́ khi biết cách đọc, chúng ta biết mấu chốt căn bản cách làm một bài thơ tự do. Bài “Poem” được trích trong tập “Paterson” (1963) của William Carlos Williams (1883-1963).

Những nhà thơ tiền phong Hoa kỳ bắt đầu từ Ezra Pound, William Carlos Williams, e.e. cummings, T. S. Eliot... khi chủ trương thoát khỏi thể luật truyền thống, đă t́m cách thay thế thể luật bằng một thể luật khác (discovered form), với một vài kỹ thuật được dùng để tạo nghĩa cho h́nh thức bài thơ như: dàn trải chữ trên trang giấy in, dùng những khoảng trống, chiều dài của ḍng và ḍng gẫy (line break), chùm chữ, lập lại âm thanh, nhịp điệu của nhóm chữ, và h́nh ảnh... Chúng ta có thể gọi là nhịp điệu của cú pháp (syntactical rhythm) hay nhịp điệu thị giác. Hai bài thơ trên, chữ không có ǵ bí hiểm khó hiểu, nhưng ư nghĩa th́ thâm trầm, và người đọc phải nương theo h́nh thức để t́m cho ra. Nhưng đến đây chưa hết, người đọc c̣n phải đọc lớn lên, nghe rơ từng phụ âm, theo cách đọc b́nh thường của cú pháp để lắng vào những âm thanh tinh tế của ngôn ngữ. Sự rung động của ngôn ngữ ḥa với ư nghĩa bài thơ, tạo nên một ư nghĩa mới, và mỗi người đọc cảm nhận theo cách riêng của ḿnh.

V́ thế chúng ta thường nghe nói, nội dung và h́nh thức là một, không thể tách rời. Nhà thơ tạo ra luật tắc riêng của họ, thậm chí cho mỗi bài thơ. Nhà thơ T. S. Eliot từng nói: “Không có thơ nào là tự do cả”1. Hai bài thơ trên, muốn hiểu, người đọc phải phân tích ra. Tiến tŕnh phân tích đó là tiến tŕnh đọc, được hướng dẫn bởi h́nh thức bài thơ. Người đọc b́nh thường, không có kiến thức căn bản về thơ, chắc không thể thưởng thức. Đối với những bài thơ khó hơn, chẳng hạn The Waste Land của T. S. Eliot chẳng hạn, cần những nhà phân tích chuyên môn, và cũng chỉ để giảng dạy trong các chương tŕnh cao học văn chương. Công lớn của những nhà thơ tiền phong thơ tự do, những bậc thầy hiện đại, là họ đă khám phá sự mới mẻ đầy sáng tạo của h́nh thức thơ. Nhưng một thế kỷ qua, thơ càng lúc càng đi vào ngơ hẹp v́ hạn chế người đọc, chỉ một số sinh viên văn chương phải đọc để làm bài tập, c̣n người đọc b́nh thường, ngay cả nhà văn, gần như không c̣n biết đến thơ. Thập niên 1980, với Thơ Ngôn ngữ Hoa kỳ th́ người ta mới nh́n ra sự bế tắc của thơ. Những nhà thơ Ngôn ngữ dựa vào lư thuyết của chủ nghĩa hậu cấu trúc, càng nghiêng về những vấn đề trừu tượng. Người đọc muốn hiểu thơ, ngay cả đọc những bài phân tích cũng không hiểu, v́ điều kiện trước tiên phải hiểu thấu có căn bản và sâu xa lư thuyết. Cuối cùng, thơ chỉ dành độc quyền cho giới hàn lâm, một thiểu số hạn hẹp trong những lớp giảng dạy văn chương ở các trường đại học.

Như vậy th́ thế nào là “giải h́nh thức”?

Thời thế đă đổi thay. Cách thưởng thức thơ, do thơ tự do cung hiến đă không c̣n phù hợp. Cuộc cách mạng điện toán đă thay đổi nếp sống và suy nghĩ của con người. Thêm nữa, điện ảnh, âm nhạc, TV, ngay cả máy computer, cung cấp những chương tŕnh giải trí tân kỳ, gần như không thể thiếu trong sinh hoạt hàng ngày. Như vậy tại sao phải đọc thơ, và cũng không c̣n nhiều th́ giờ để đọc. Thời huy hoàng của bao thế kỷ nay c̣n đâu, khi mọi người đều biết đến thơ, thơ là của mọi con người, và nhà thơ mang đến cho họ niềm vui và hoan lạc. Dĩ nhiên, không hẳn bị lấn lướt bởi những bộ môn nghệ thuật khác, mà một phần cũng v́ một thế hệ nhà thơ nhắm mắt đi theo tấm bảng chỉ đường “làm mới” (make it new), đă biến thơ thành những câu bùa chú lầm bầm, không ai hiểu nổi. Nhà thơ bị bỏ rơi trong thế giới chữ nghĩa, phản kháng lại thực tại nhưng lại không có khả năng nhận biết thực tại. Thơ xa rời nhà thơ, bỏ rơi họ để đến với một thế hệ mới hơn, hồi phục lại chức năng của nó, như bông hồng tàn rồi sống lại bằng hạt.

(Thơ cũng chẳng thể khác với những sinh hoạt đời sống. Ở Mỹ, trong những ṭa án xử tội h́nh sự, luật sư của hai bên nguyên và bị cáo phải tranh căi lư lẽ với nhau, ông chánh án chỉ là người chủ tŕ, có tội hay không có tội và mức độ xử phạt tùy thuộc bồi thẩm đoàn. Bồi thẩm đoàn được tuyển chọn nơi những người dân b́nh thường, không hề có kiến thức về luật pháp. Các luật sư phải mang hết tài năng ra biện hộ cho thân chủ của ḿnh, tranh thủ lư lẽ trước bồi thẩm đoàn. Bản án v́ vậy cân bằng giữa t́nh và lư, và luật sư phải là người thật sự tài năng. Thơ cũng vậy, người b́nh thường không bắt buộc phải biết luật thơ, và nhà thơ phải đem hết tài năng của ḿnh để lôi kéo người đọc. Nhà thơ càng có tài năng lớn, càng có nhiều thành phần người đọc, bởi người đọc không phải là những người không có học mà là mọi giới, từ trí thức đến b́nh dân trong xă hội. Nhà thơ Pháp Lautréamont cho rằng, “Tôi muốn ngay một cô bé mười bốn tuổi cũng đọc được thơ tôi.2)

Một trong những đặc tính thành công của thơ tự do, gắn liền với kỹ thuật in ấn. Đầu thế kỷ 20, khi kỹ thuật này trở thành phổ thông, những nhà thơ tự do đă mang thể thơ lên trang giấy và khám phá ra h́nh thức, một sức mạnh mới của thơ. Đó là một công tŕnh đáng khâm phục, chẳng khác nào những nhà thơ của thời kỳ truyền khẩu chắt lọc âm nói để biến thành luật thơ. Những nhà thơ Tân h́nh thức Mỹ vào thập niên 1990 “giải phóng thơ khỏi h́nh thức của thơ tự do”, trả thơ về vị trí tự nhiên của nó, dùng lại thể luật để phù hợp với phương tiện lưới điện toán. Tân h́nh thức cũng có nghĩa là “giải h́nh thức”. Có thể, thơ tự do khi gửi qua mạng khó giữ được h́nh thức chính xác, và người đọc trên lưới không c̣n là người đọc của thế kỷ trước. Nếu thơ tự do chuyên chở tư tưởng qua một cấu trúc toàn nhất, đọc bằng cách phân tích, th́ thơ Tân h́nh thức, dựa vào yếu tố truyện kể, chú tâm tới nội dung và nhạc tính để chuyên chở tư tưởng ngay tức khắc. Thơ tự do là sản phẩm của thế kỷ 20, với tất cả thành công và thất bại của nó, đă thuộc về quá khứ. Chúng ta đang trở lại thời kỳ truyền khẩu, quay về truyền thống để làm lại một truyền thống khác, như thơ Tân h́nh thức, chuyên chở đời sống thực tại bằng phương tiện thể luật. Và mọi người đều có thể đọc và nghe thơ trên lưới, và thời kỳ truyền khẩu này, không phải qua những người hát rong, những người kể truyện, mà bằng phương tiện của lưới trời (internet).

KHẾ IÊM

Chú thích

1. T.S. Eliot: “No vers is libre for the man who wants to do a good job”.

2. Comte de Lautreamont (1846-1870): “Je veux que ma poésie puisse être lue par une jeune fille de quatorze ans.”

3. Phân tích tham khảo: “Free verse, an essay on prosody”, Charles Hartman, Northwestern University Press, Evanston, Illinois, 1996.


Home