THƯA THỐT VỀ CÁI HẬU HIỆN ĐẠI
Phạm Toàn



Xin mời bạn hăy coi nhóm tượng Mẹ Con của Điềm Phùng Thị -- tôi mạo muội xin chị dưới Suối vàng hoặc trên Thiên đàng hăy xá cho cái tội mượn của chị mà không trả tiền bản quyền. Tôi mượn tác phẩm của chị để làm phúc th́ không khi nào phi tội, chắc chị cũng hài ḷng.

Tượng Điềm Phùng Thị MẸ VÀ CON  Đá (stone), <br> 150 cm

Xin bạn hăy tưởng tượng chính bạn đă tạc nhóm tượng đó, hoặc là bạn được chị Điềm tặng, hoặc giả bạn dư dả tiền và đă mua nhóm tượng đó về bầy trong vườn nhà ḿnh. Bỗng một hôm, bạn nẩy ra ư định sắp xếp lại nhóm tượng đó. Bạn nghĩ bụng, cho một đứa con lạc mẹ đi, để khi mẹ t́m được con th́ gia đ́nh càng ấm. Thế rồi bạn đem một mô-đun trong nhóm tượng đó xếp theo ư ḿnh cho “nó” xa hẳn mẹ con anh chị em nhà nó, rồi cho nó “nấp” vào một chỗ nào đó... Và bạn thưởng thức cái ư định cùng sáng tạo với tác giả do chính bạn thực hiện. Thế rồi, ít lâu sau, bạn lại nảy ra ư khác, bạn lại xếp sắp lại nhóm tượng theo ư khác...

***

Bạn thân mến, nếu bạn làm như những điều tác giả vừa nói chính là bạn đă trở thành một thành viên theo ư tưởng của ḍng sáng tác nghệ thuật có tên hậu hiện đại vậy.

Vậy ḍng sáng tạo hậu hiện đại có nội dung ǵ? Ḍng đó bổ sung những thiếu hụt của ḍng sáng tạo từng có tên là nghệ thuật hiện đại đă thành h́nh trong cả một thế kỷ qua.

Nghệ thuật theo chủ nghĩa hiện đại đă di sản lại và để cho ḍng hậu hiện đại phát huy mạnh thêm một số đặc điểm sau:

Một là, nó nhấn mạnh vào ấn tượng chủ quan, tuy vẫn lấy tư liệu từ hiện thực nhưng sẽ thể hiện ra như là kết quả của nhiều con mắt chủ quan áp đặt cho đối tượng đó. Ta thấy cách sáng tác đó trong tranh Picasso chẳng hạn, trên một tấm toan đối tượng hiện ra như được tác giả nh́n từ các phía và cùng hiện ra trước mắt người xem.

Hai là, một cung cách kể chuyện như thể do nhiều người kể, phá vỡ cái “khách quan” thường có khi câu chuyện thường vẫn được kể bằng ngôi thứ ba. Xin bạn ra hiệu sách mua cuốn Âm thanh và cuồng nộ của W. Faulkner và bạn sẽ thưởng thức một cái mẫu về cách kể chuyện ồn ă đó. Nhiều vở kịch theo ḍng này sẽ giúp ta thưởng thức kịch và như thể cùng tham gia với tác giả kể chính câu chuyện đang xy ra trên sân khấu.

Ba là, một sự xáo trộn thể loại, khiến cho văn xuôi th́ mang tính thả và thả th́ mang tính văn xuôi, hoàn toàn không bị g̣ bó trong khuôn phép cổ điển đă đành, c̣n phá tung cả những sự “cởi trói” khỏi chủ nghĩa cổ điển.

Bốn là, một khuynh hướng sáng tác tháo lắp được, như phần mở đầu bài viết này đă giới thiệu qua những mô-đun tượng của Điềm Phùng Thị. Không chỉ với tượng, trong kiến trúc cũng có thể tạo ra các mô-đun (như những toa tầu trong đoàn tầu) để tháo lắp. Ngay trong văn xuôi bạn cũng có thể gặp những cách viết đ̣i bạn tham gia cấu tạo câu chuyện và nhấm nháp chính sự tái cấu trúc đó.

Năm là, tính chất dân chủ của tác phẩm. Nó lôi cuốn công chúng vào công việc sáng tạo nghệ thuật. Ta sẽ thấy cung cách đó trong những h́nh thức tạm gọi như sắp đặt, tŕnh diễn, hoặc trong những cuộc biểu diễn rất đông công chúng, mọi người cùng gào hát theo Mỹ Linh, Mỹ Tâm hoặc Thanh Lam chẳng hạn.

Cung cách lôi cuốn này khác hẳn với lối tuyên truyền quảng cáo, ở chỗ công chúng tham gia vào cuộc chi với một tŕnh độ văn hoá cao và với ư thức ḿnh không bị nhồi sọ. Xin bạn một lần nữa lại ngắm nh́n nhóm tượng Điềm Phùng Thị, và bạn hăy tưởng tượng một khi bạn sắp xếp lại nhóm tượng đó theo ư bạn, theo chủ đề của bạn, theo độ am tường cuả bạn, khi ấy chính bạn không c̣n là người hưởng thụ thụ động nữa.

***

Dĩ nhiên, trên con đường ṃ mẫm, không thể tránh khỏi những kẻ thất bại và những anh chị a dua. Làm nghệ thuật th́ nên nh́n vào khía cạnh tích cực của vấn đề. Tích cực đồng nghĩa với tài năng và đạo lư. Tích cực là phải nh́n thấy nghệ thuật hậu hiện đại chú trọng gắn công chúng vào công cuộc đồng sáng tạo, dựa trên cùng tư duy với một ư thức cao về sự Tự do và Trách nhiệm của con người.

Không có cách ǵ ngăn chặn ḍng nghệ thuật đó, v́ nó chính là ḍng cuộc sống, và nó luôn luôn chảy về phía trước.

PHẠM TOÀN
Biệt thự Thu Trang, 28-2-2005
03/12/05


Home