THƠ, ĐÔI ĐIỀU NGHĨ LẠI
Nguyễn Hoài Phương



Mặc dù “nghĩ đi chưa được nhiều lắm, nhưng tự nhiên cứ thấy thích ?- nghĩ lại...“ về một điều ǵ đó – Thơ, chẳng hạn. Th́ người ta chẳng vẫn hay nói: “tính đi không bằng tính lại“, là ǵ, mà “tính toán“ th́ cũng có nghĩa là “suy nghĩ“. Với lại thời buổi này, cái “tâm“ của con người ta rất “động“, ngay nhiều bậc mang tiếng là “thiền sư“ với “đại thiền sư“ c̣n chẳng “giữ“ yên “tâm“ được. Lúc này, để tâm suy nghĩ về một vấn đề ǵ đó cho thật thấu đáo, thật sự đến nơi đến chốn th́ cũng thật là khó khăn... Vậy th́ cứ chọn cái ǵ dễ (cảm thấy thôi, chứ chưa chắc) là làm trước đă, để cái khó lại làm sau, cho chắc ăn, cứ “nghĩ lại“ trước đă rồi tới lúc sẽ “nghĩ đi“ sau...

Nghĩ lại: ”Anh là ai?“... Mỗi nhà thơ đều phải đối diện với câu hỏi này và người ta thường nhận được câu trả lời: ”Thi sỹ là những kẻ cô đơn – đôi khi c̣n là những kẻ cô đơn khủng khiếp, là những người không phải của đám đông... Điều đó đúng. Nhưng h́nh như nó cũng đúng với văn sỹ, nhạc sỹ, họa sỹ... hay nói chung là với mọi ?nghệ sỹ“...Có nghệ sỹ nào mà lại chẳng cảm thấy cô đơn trong sáng tạo không? Hưng phấn th́ có, nhưng mà vẫn cô đơn. Kể cả nghệ sỹ sân khấu, nghệ sỹ điện ảnh, nghệ sỹ hài, nghệ sỹ xiếc, những người tưởng như là của đám đông? Vâng, nếu như họ thực sự là của đám đông th́ tại sao lại có những câu cửa miệng như: ”những cảnh đời bên trong sân khấu...“, hay ”đằng sau màn bạc...“ nghe ngậm ngùi đến năo ḷng. Vậy th́, thi sỹ cũng như các nghệ sỹ khác mà thôi, hăy b́nh đẳng, không nên đưa anh (hay chị) ta lên cao quá, mà cũng không nên hạ anh (hay chị ta xuống thấp quá làm ǵ... Và v́ thế cũng không nên soi mói, yêu sách yêu vở về những sản phẩm của anh (chị) ta một cách ngặt nghèo, khó khăn hơn sản phẩm của những nghệ sỹ khác.

Cũng như các nghệ sỹ khác, cần nghĩ lại xem thi sỹ có phải là chiến sỹ không, và nhà thơ có phải lúc nào cũng nhất thiết phải biết hô xung phong không? Điều này quả là khó thực hiện nếu không muốn nói là bắt ép với những con người mà bản chất là “cô đơn“, “khép kín“. Vậy nên, có lẽ trừ ở Việt Nam, nơi mà đảng ta muốn (mà ư đảng là ư trời) nghệ sỹ phải là chiến sỹ, và trừ một số nhà thơ máu nóng (số này chắc không nhiều) đại đa số thi sỹ đều muốn họ là chỉ là thi sỹ mà thôi, với họ chẳng có “Ômặt trận“, chẳng có “chiến trường“ nào cả, mặc dù người ta vẫn nói “trường văn trận bút“, nhưng có thể thấy ngay rằng sản phẩm của những “nghệ sỹ“ tung hoành trong đám “khói“ và “lửa“ (không có lửa làm sao có khói) mù mịt này này khó có thể nói là một tác phẩm nghệ thuật thực sự được.

Cũng như thế, không thể có thi sỹ thương nhân, thi sỹ chính trị... Trong bản chất của thi sỹ, nghệ sỹ không có chất của con buôn vốn phải mánh khóe, lèo lá hay chất của chính trị gia vốn phải xảo trá, lừa lọc, hứa hẹn rất nhiều nhưng làm rất ít, thậm chí nói (hứa) một đằng làm một nẻo, cũng không có chất của một nhà hoạt động xă hội, hoạt động tôn giáo vốn chỉ quen hô khẩu hiệu hoặc cố chấp với một mớ lư thuyết bảo thủ...

Thế nhưng tại sao vẫn có những tác phẩm nghệ thuật thật sự của những chiến sỹ, những thương gia, những nhà hoạt động chính trị, xă hội và tôn giáo... Thực ra th́ điều này cũng dễ giải thích thôi. Đằng sau những cảnh đạn bom khốc liệt, đầu rơi máu chảy, thịt nát xương tan nơi chiến trường hay sau những mệt mỏi mồ hôi mồ kê vă ra như tắm nơi thao trường, sau những ồn ào huyên náo nơi thương trường, nơi đôi khi người ta phải lao vào những cuộc mua tranh bán cướp, sau những xô xát, tranh căi sôi sục căng thẳng nơi chính trường hay sau những bài thuyết giáo đạo đức tẻ nhạt... ai cấm được những con người này có những giờ phút cô đơn, trống trải để tinh thần nghệ sỹ lóe sáng và để họ sáng tạo ra những tác phẩm để đời. Vậy th́ thay v́ nói không thể có những thi sỹ, nghệ sỹ chiến sỹ, không thể có những thi sỹ, nghệ sỹ thương gia..., người ta có thể nói có những giờ phút tâm hồn của người chiến sỹ này, người thương gia này... là tâm hồn của một thi sỹ, nghệ sỹ... Nhưng điều ngược lại, tiếc thay lại không bao giờ đúng, nếu bảo ông Nguyễn Khoa Điềm* cũng là thi sỹ vào những ngày tháng này th́ chắc nhiều thi sỹ phải buông bút v́ cảm giác bị xúc phạm một cách thô bạo.

Trong thời gian gần đây người ta hay than văn rằng thơ (mà thực ra chỉ nhà thơ là mới có chân mà thôi) càng ngày càng đi vào từ chỗ dễ dăi, đơn giản, ngây ngô đến chỗ trừu tượng, vu vơ, khó hiểu... vân vân... và... vân vân... và v́ thế mà dẫn đến chuyện chỉ có các nhà thơ đọc thơ của các nhà thơ thôi chứ không có độc giả. Có một điều chắc chắn là những người viết những lời than văn (và đôi khi, lên án, cực lực) này, chắc chắn không phải là thi sỹ. Khi mà các nhà thơ c̣n nghĩ rằng ngoài cảm xúc của ḿnh ra họ chẳng có trách nhiệm hay nghĩa vụ nào khác, kể cả những trách nhiệm tưởng như rất to tát, cao quư, là đối với tổ quốc và đồng bào, đồng chí... th́ độc giả (xin các độc giả, nếu có, của bài viết này thứ lỗi) chẳng có nghĩa lư ǵ. Thơ, phần nhiều là được viết cho chính nhà thơ và sau đó là cho một người, một, hoặc một số đối tượng, trong một lĩnh vực thường là rất hẹp và để được người đó, đối tượng đó hiểu và cảm thông cho đă là tốt lắm rồi, c̣n nếu muốn được cả quảng đại quần chúng chia sẻ th́ quả là điều không tưởng. Vậy th́ chuyện độc giả nhiều hay ít đối với anh hay chị ta đâu có nghĩa lư ǵ. Anh hay chị ta đâu có trách nhiệm ǵ đối với việc độc giả hiểu và hiểu như thế nào về tác phẩm của ḿnh, việc họ thích hay không thích một bài thơ đối với anh hay chị ta th́ cũng thế, cũng vậy vậy mà thôi, được một trăm, một ngh́n người đồng cảm, có thể phấn khởi thật đấy, nhưng đôi khi chỉ cần một người không hiểu, không muốn, không thấy là đă đau khổ lắm rồi. Vậy th́ , hỡi những con người hay lên án và thích đao to búa lớn kia ơi, các vị đă đấm vào không khí cả rồi, những bài thơ, nhà thơ, những trường phái thơ mà các vị cảm thấy bị bức xúc, ăn không ngon ngủ không yên đó đâu phải được sinh ra để phục vụ, hầu chuyện quư vị.

Nghĩ đi không bằng nghĩ lại. Chính v́ rất nhiều người đồng thanh nói rằng h́nh như chẳng ai quan tâm đến thơ... mà thấy rằng thơ đang rất được quan tâm. Việc báo nào, tạp chí nào cũng đăng rất nhiều, rất đều, chỉ chứng tỏ rằng thơ không phải món hàng rẻ rúng như nhiều người tưởng, ít ra th́ nó cũng có một cái giá nào đó tương đương với giá của những bài ở các mục khác dưới con mắt của các chư vị ngồi trong ṭa soạn. C̣n chuyện bảo độc giả chỉ giành cho nó một cái liếc th́ cũng có thể và cũng tất nhiên thôi. Nhưng ai dám chắc là độc giả lại không dành những cái liếc cho các thể loại khác, ai dám chắc là họ để mắt vào một tản văn, một cái truyện ngắn, một trích đoạn tiểu thuyết, một tiểu luận, một tấm ảnh, một bức họa... nhiều hơn là để mắt vào một bài thơ.

Mà chuyện nói thơ ít hay không có độc giả cũng là chuyện hết sức hồ đồ. Ngày trước, các thể loại nghệ thuật c̣n rất ít, nhiều người đọc thơ là tất nhiên, v́ ngoài ra c̣n cái ǵ mà đọc đâu, c̣n bây giờ th́ với sự phát triển (như vũ băo, quả vậy) của kỹ thuật nghe nh́n, kỹ thuật giải trí... th́ độc giả của thơ bị chia sẻ cũng là chuyện tất nhiên. Nhưng cùng với nó, các ngành nghệ thuật khác cũng bị chia sẻ, và chẳng ai biết ngành nào bị nhiều hơn ngành nào, người ta chưa làm được những cuộc thống kê, ngay cả những người lớn tiếng chỉ trích cũng vậy.

Ừ th́ cứ cho (một cách hơi tiêu cực) là thơ không có độc giả đi. Nhưng có phải v́ thế mà thơ phải hết sức đi t́m độc giả, phải cảm ơn, quỵ lụy những ai mang độc giả về cho ḿnh. Câu trả lời, có lẽ, là không cần. Nghĩ đi nghĩ lại th́ thấy thơ cũng chỉ là một nhánh khiêm tốn trong số rất nhiều nhánh của nghệ thuật. Và với đặc tính của ḿnh, có lẽ măi măi thơ không gây ra được tiếng vang, tiếng động đáng kể nào, và v́ thế mà sự mong muốn mang thơ ra để khuấy động tưng bừng một cái ǵ đó lên măi măi cũng chỉ là một sự mong muốn một cách thái quá không đáng có.

Vâng, cũng ừ th́ cứ cho (một cách hơi tiêu cực nữa) là thơ đang trở lên nhàm chán và xuống cấp một cách nghiêm trọng. Điều này, có lẽ các nhà thơ c̣n rơ hơn các nhà phê b́nh rất nhiều – th́ như người ta vẫn nói, có ở trong chăn mới biết chăn có rận mà. Và có thể cũng chính v́ thế mà cả từ bao lâu nay, thế hệ nào cũng có rất nhiều các thi sỹ dấn thân đi t́m cái mới cho thơ. Trong cuộc trường chinh đầy vất vả gian nan ấy, tất nhiên là cũng có những thành công, và không ít, nếu không muốn nói là phần lớn, hầu hết là thất bại, song ai cũng thấy, không có một ngành nghệ thuật nào được người ta trăn trở, t́m ṭi, làm hết thử nghiệm này đến thử nghiệm khác như vậy, chỉ tiếc là, trong số rất nhiều phép thử ấy, một số việc làm của một vài cá nhân hay của nhóm này nhóm nọ, mặc dù hăy c̣n đang trong thời kỳ manh mún, phôi thai đă bị các nhà phê b́nh nhậy cảm, những nhà đạo đức đạo mạo, những anh lính gác cửa mẫn cán, những anh chỉ điểm nhiệt t́nh, những anh công an tự nguyện và không tự nguyện thượng cẳng chân hạ cẳng tay, thẳng cánh giáng cho những đ̣n chí tử... Nhưng, có điều, càng như thế th́ người ta lại càng thấy những gán ghép, quy kết dành cho thơ như từ lâu nay đă vẫn, là vô cùng thiên lệch nếu không muốn nói là đầy ác ư. Nếu thử làm một cuộc thống kê nữa (vâng, lại thống kê) th́ về sự nhàm chán, tẻ nhạt chưa chắc thơ đă đoạt giải quán quân so với các ngành nghệ thuật khác, chỉ có một điều khó hiểu là tại sao người ta lại cứ thích chĩa mũi nhọn vào cô nàng này mà thôi.

Tất nhiên là nếu thích th́ cũng có những cách giải thích như thế này thế kia về cái sự chĩa mũi nhọn ấy. Rằng: “yêu cho roi cho vọt, ghét cho ngọt cho bùi“ chẳng hạn. Hay rằng: “Có yêu th́ mới nói, mới đánh, đánh cho sáng mắt ra“... Th́, hỡi ôi! Nếu yêu mà cứ phải đánh phải đập như vậy th́ yêu làm ǵ, yêu như thế quá bằng là phụ nhau.

Thôi th́ cứ quan tâm đến thơ với con đường mà nó tự t́m kiếm lấy một cách vừa phải, đúng mực với một lưu ư rằng nhà thơ và nói chung nghệ sỹ vốn tự do, muốn để ngành nghệ thuật này phát triển th́ tốt hơn hết là đừng choàng lên vai nó những cái ách quá nặng nề.

2005 - Giáng Sinh

NGUYỄN HOÀI PHƯƠNG

Ghi chú: * - Hiện là ủy viên bộ chính trị, trưởng ban văn hóa tư tưởng của đảng cộng sản Việt Nam, tổng biên tập tất cả các tờ báo cũng như các nhà xuất bản lớn nhỏ trong nước... (ư kiến của một tác giả trên talawas)


Home