NGHĨ VỀ THƠ VÀ THƠ TÂN H̀NH THỨC
Nguyễn Cảnh Nguyên



Ở ta, từ lâu nay, thơ lục bát, thơ Đường, thơ mới... đă chẳng c̣n là những lối ṃn, những con đường hẻm cần khai phá nữa. Từ lâu, nó đă trở thành những đại lộ với những công tŕnh vĩ đại, nguy nga, rực rỡ, sống măi với con người, với thời gian, với những tên tuổi to lớn mà bất kỳ một thế lực nào, bất kỳ một ư đồ nào cũng không thể khuất phu.c. Những đại lộ ấy được xây dựng lên bởi những công tŕnh, những kỳ công, những tên tuổi của những Nguyễn Du, Nguyễn Bính, Nguyễn Duy, những Vũ Hoàng Chương, những Thâm Tâm, những Thanh Tâm Tuyền, những Nguyên Sa, những Quang Dũng, những Tố Hữu, những Xuân Diệu, những Huy Cận, những Chế Lan Viên... vân vân.... và... vân vân..., nói chung là toàn những thứ vừa nhắc tới đă thấy ngay là boong ke bê tông cốt thép, là trơ gan cùng tuế nguyệt, không những bất khả xâm phạm mà đụng vào c̣n sứt đầu mẻ trán như chơi.

Đụng vào th́ chẳng dược cái ǵ, nên cũng chẳng ai dại. Nhưng ngược lại, nếu được đi dạo trên những đại lộ, được núp dưới bóng những công tŕnh, những cây đa cây đề, những loại đại thụ như thế th́ lại thấy như được thư dăn. Dễ chịu, mát mẻ, cứ gọi là mê đi. Cứ vừa đi, vừa thỉnh thoảng lại ngâm nga một đôi câu trầm bổng du dương của Nguyễn Du hay của Nguyễn Bính, một đôi câu tâm đắc với của Xuân Diệu hay của T.T.KH mà thấy khoái làm sao. Khoái đến mức, tự nhiên rồi ḿnh cũng bật được ra một đôi câu giông giống như của các vị lúc nào không biết, để rồi ḿnh nhảy cẫng lên: Ơ rê ka! Thế là ḿnh cũng biết làm thơ rồi...

Ḿnh đă biết làm thơ rồi! Xong ḿnh lại được một trong số các vị tiền bối ấy xoa xoa đầu, vỗ vỗ vai, động viên cho mấy cái th́ ḿnh cảm động, ḿnh sung sướng phải biết. Thơ cậu cũng được đấy, các vị tiền bối hay đập đập vào lưng ḿnh, kẻ cả nói một cách chân thành và đầy cảm tính như thế, và, nhưng, bao giờ cũng phải có một chữ nhưng, theo tớ th́ nếu cậu g̣ được cái này lại được một tí, cậu bớt được cái này hay thêm được cái kia lên một tí th́ đạt hơn. Đấy quả là những lời vàng ư ngọc, những chuẩn mực, mà muốn lên người th́ ḿnh chỉ có mỗi một cách là nghe lời. Thế rồi, khi ḿnh t́m ra được một cái ư th́ ḿnh phải bỏ thời gian ra mà chau chuốt, mà g̣, bớt, thêm nếm... đúng như những ǵ mà tiền bối đă chỉ bảo cho ḿnh. Và không chỉ thế mà thôi, để chắc ăn hơn, ḿnh c̣n đưa luôn sản phẩm của ḿnh nhờ tiền bối xem lại, sửa lại cho, và giả sử tiền bối có thêm chữ này, bớt chữ kia, sửa đổi chỗ này chỗ nọ th́ ḿnh cũng chẳng nói ǵ (phạm thượng chết, nguy hiểm), miễn là tác phẩm ra đời suôn sẻ không ai có thể chê vào đâu đươ.c. (Chê, ḿnh mang bảo lănh là tiền bối ra, chẳng chết ngay tắp lự)

Rất nhiều nhà thơ Việt Nam tự hào rằng bằng cách này cách khác họ đă may mắn trở thành học tṛ của Xuân Diệu, của Huy Cận, của Tố Hữu hay của Chế Lan Viên.... như vậy, để rồi đi đến đâu người ta cũng thấy nhan nhản những Xuân Diệu, Huy Cận, Tố Hữu, Chế Lan Viên phẩy, thậm chí rất nhiều phẩy nhưng vẫn cứ dễ nhận ra. Vậy nên, cũng giống như t́nh trạng tẻ nhạt, đơn điệu của các công tŕnh kiến trúc, một khi ở Hà Nội, ở Sài G̣n có một ngôi nhà là lạ đèm đẹp nào đó mọc lên th́ chỉ một thời gian rất ngắn sau đó, ở các địa phương, thậm chí ở tận những nơi thuộc vùng sâu, vùng xa những ngôi nhà từa tựa như thế, chỉ nhỏ hơn chút xíu về mặt kích thước, cũng tới tấp mọc lên, nền thơ ca của chúng ta cũng vậy, tuy rằng có rất nhiều người làm thơ, thậm chí là có cả một nước, nhưng xét cho cùng th́ đấy chỉ là một thứ thơ nhái, không nhái giọng người này th́ cũng nhái giọng người khác, giống hệt như những ngôi nhà nông thôn vùng sâu vùng xa lại nhái kiểu Hà Nội, kiểu Sài G̣n thành thử không có hồn.

Các công tŕnh kiến trúc, dù ở đất nước nào đi chăng nữa th́ cũng vẫn phải bao gồm một số vật liệu xây dựng cơ bản như gạch đá xi măng sắt thép gỗ lạt tranh tre nứa lá..., nhưng tùy thuộc vào khối óc và bàn tay của kiến trúc sư mà nó có những sản phẩm rất khác nhau. Bên cạnh những công tŕnh thực sự là những tác phẩm nghệ thuật tuyệt vời th́ lại có những thứ tuy hao tốn rất nhiều tiền của công sức nhưng khi hoàn thành rồi vẫn ch́ là những thứ vô dụng, chẳng ai thèm ngó ngàng tới.

Thơ cũng vậy! Ai cũng biết chất liệu của thi ca vốn là cuộc sống rất phong phú, và từ sự phong phú này đáng lẽ là chúng ta phải có một nền thi ca phát triển vững chắc, nhanh chóng và với những thành tựu sáng chói, rực rỡ. Nhưng rất tiếc là thực tế lại không phải như vâ.y. Đọc sách báo trong nước ngoài nước hay đi đến đâu cũng thấy người ta kêu ca về sự đơn điệu, nhàm chán đến tẻ nhạt của thơ.

Mà cũng đúng là bấy lâu nay thơ cũng tẻ nhạt, đơn điệu, buồn chán thâ.t. V́ sao lại có t́nh trạng ấy? Với thể loại thơ lục bát và thơ có vần thông dụng của thơ Việt Nam hiện nay, người ta dễ dàng nhận thấy rằng chính sự g̣ bó của số câu trong bài thơ, số chữ trong câu thơ và cái chính là sự g̣ bó của vần là những nguyên nhân chính đă gây ra t́nh trạng đó. Thử tưởng tượng xem, khi mà chỉ có vài ba kiểu nhà, quanh đi quẩn lại cũng mái bằng với ba gian hai chái hoặc cùng lắm cũng đến hai tḥ một thụt th́ dù vật liệu có phong phú đến đâu người thợ cũng khó ḷng mà vùng vẫy tung hoành đươ.c.

Người ta không thể quanh ra quẩn vào trong một hai kiểu nhà, thi ca Việt Nam cũng không thể quanh đi quẩn lại măi với trên sáu dưới tám hoặc một số khuôn mẫu dù là rất hay đi chăng nữa nhưng đă quá nhàm chán. Và thế là, như một lẽ tự nhiên, cũng như các kiến trúc sư, tân h́nh thức cũng bắt tay vào cuô.c.

Một trong những đặc tính quan trọng của thi ca là chuyên chở cuộc sống. Hoặc không làm được điều này, hoặc (cố t́nh hay vô ư) chuyên chở một cuộc sống hời hợt, tẻ nhạt, thi ca trở lên vô hồn. C̣n ǵ buồn hơn khi phải đọc một bài thơ đầy những câu chữ sáo rỗng, những anh anh em em, những thất t́nh, buồn chán, nỉ non, ỉ eo, hay những hừng hực lửa rơm, những điển tích xa lơ xa lắc chẳng ăn nhập ǵ với vấn đề hay những ư tưởng vay mượn của người khác.

Tân h́nh thức Việt vào cuộc, với kỹ thuật vắt ḍng cực kỳ đơn giản, tính nhạc, và đặc biệt là câu chuyện kể của nó dần dần đă mang hơi hướng của cuộc sống vào thơ.

Thật vậy, với kỹ thuật vắt ḍng rất linh động, người làm thơ giờ đây không c̣n quá bị lệ thuộc vào vần điê.u. Họ không c̣n phải nặn óc ra để g̣ chữ, đếm chữ, g̣ vần, t́m vần, sao cho câu này ăn được vận với câu kia, ư này đối với ư nọ cho chỉnh, sao cho bài thơ được cân đối..., nói chung là bỏ qua được rất nhiều những thao tác có tính thủ tục rườm rà, thời gian và công sức ấy được họ tập trung cho phần nội dung, tức là phần kể chuyện của bài thơ.

Lâu nay có một số người cho rằng cứ mang một đoạn văn xuôi bất kỳ nào ra, ngắt ḍng, chia khổ là được một bài thơ tân h́nh thức. Thực chất không phải như vâ.y. Trong tân h́nh thức, mặc dù các câu thơ liên hệ với nhau một cách bất tận, đang cuối câu này lại bắt đầu xuống câu dưới và nhiều khi chỉ một tứ, một ư thơ lại được thể hiện bằng cả một đoạn rất dài ḍng, nhưng mấu chốt của vấn đề lại là nhạc, tính nhịp điệu, nếu đoạn văn ấy không mang được tính chất này th́ có ngắt đoạn, có vắt ḍng kiểu ǵ cũng không thể thành thơ đươ.c.

C̣n khi nếu đoạn văn ấy giầu giai điệu và nhạc tính thật th́, nếu muốn người ta hoàn toàn có thể chuyển nó thành thơ. Tại sao không? Chúng ta chẳng vẫn nói, đoạn văn này đoạn văn kia, nhà văn này nhà văn khác giầu chất thơ đấy là ǵ.

Đó quả là một trong những thế mạnh của thơ tân h́nh thức. Nhưng có một điều quan trọng hơn cả là để có thể trở thành một bài thơ tân h́nh thức th́ những ǵ được tác giả thể hiện nhất thiết phải có tính chuyê.n. Mà để làm được điều này một cách hiệu quả th́ nhất thiết phải đưa cuộc sống vào thơ. Các sự kiện, các nhân vật trong thơ trở lên cụ thể, đó là một cuộc xung đột, một buổi sáng, một buổi chiều, một cuộc t́nh, một tờ báo, một chùm ch́a khóa, một con mèo, một con chó, một cái ghế, một nhà thơ, một người lính, một cuộc chiến, một trận sóng thần... vân vân... và... vân vân...

Nguyễn Du hấp dẫn, Nguyễn Bính hấp dẫn..., đó là những điều không ai có thể phủ nhận được, cũng như không ai có thể phủ nhận rằng Kiều hay Lỡ bước sang ngang và những ǵ tương tự như thế là những cuốn truyện thơ, những bài thơ hay. Với Xuân Diệu, Huy Cận, hay với những nhà thơ lớn khác trong nền thơ ca Việt Nam cũng vậy, không một ai có thể phủ nhận được tên tuổi, công lao cũng như sự nghiệp của quư vị. Và cả ca dao nữa, làm sao có thể phủ nhận những đóng góp, những giá trị của tục ngữ, ca dao, của dân ca, của đồng dao trong cuộc sống con người.

Nhưng, mặc dù thế, đến thời điểm này người ta vẫn phải buộc nghĩ rằng là không thể quay lại với ca dao, dân ca, hay là với Nguyễn Du, Nguyễn Bính với truyền thống cũ đươ.c. Mỗi thời đại mỗi khác, nhiều khi người ta không muốn nhưng những căn nhà bê tông cốt thép vẫn dần dần thay thế những nếp nhà tranh, nông thôn dần dần bị đô thị hóa, đâu c̣n chỗ cho cây đa giếng nước sân đ́nh, hàng rào sắt nhọn hoắt ngăn cách nhà này với nhà kia đă thay thế những dậu mồng tơi xanh non, h́nh ảnh con c̣ đậu trên ngọn tre hay con c̣ bay lả bay la cũng dần vắng bóng, trên mặt sông, h́nh ảnh cô lái với con đ̣ cũng đă đi vào dĩ văng, thay vào đó là những chiếc ca nô chạy rẽ nước, chợ búa cũng vậy, chợ búa đâu c̣n là những mái lá xiêu xiêu. Đấy là chưa kể đến những xa lộ, những đường cao tốc, những chuyến tầu tốc hành, những chiếc máy bay ngang dọc bầu trời là những thứ hoàn toàn mới... Cuộc sống đă thay đổi rất nhiều, khi những phương tiện, những cách làm cũ để thể hiện nó tỏ ra bất lực hoàn toàn hoặc không c̣n hữu hiệu nữa, người ta buộc phải t́m tới những loại phương tiện, những cách thể hiện khác.

Trong số rất nhiều loại phương tiện, rất nhiều cách ấy, muốn nói ǵ th́ nói, thơ tân h́nh thức cũng mới chỉ là một, và cái cách của nó cũng chưa chắc đă phải là tốt nhất. Cái đáng nói ở đây là kể từ ngày khởi xướng đến nay*, thời gian chưa phải là nhiêu, song ḍng thơ này không những chỉ tồn tại mà c̣n được phát triển một cách khá nhanh chóng, mạnh mẽ và được dư luận chấp nhận. Mới đầu chỉ là một số tác phẩm được in trên Tạp Chí Thơ, dần dần một số những tạp chí uy tín của hải ngoại như tạp chí Hợp Lưu, tạp chí Văn Học, tạp chí Gió Văn, tạp chí Khởi Hành cũng như một số diễn đàn lớn như Talawas.... dành cho những vị trí quan trọng.

Với nhiều độc giả, lâu nay mấy chữ thơ tân h́nh thức cũng không c̣n là quá lạ lẫm. Dần dần rồi người ta cũng quen với một cách đọc, cách cảm mới. Trên sáu dưới tám, thất ngôn, ngũ ngôn, có vần, không vần hay tân h́nh thức th́ cũng đều là thơ cả, chẳng cái nào phủ nhận cái nào. Mà tại sao cứ phải phủ nhận nhau. Xu hướng của thời đại hiện nay là chung sống ḥa b́nh và dân chủ, một xu hướng, một trường phái nào đó muốn tồn tại và phát triển, trước hết phải dựa trên cơ sở nguồn nội lư.ccủa chính nó. Thơ tân h́nh thức, dù có được ưu ái th́ cũng vẫn không là một ngoại lệ.

Tháng ba, 2005

NGUYỄN CẢNH NGUYÊN

Ghi chú: * - Thơ tân h́nh thức Việt được khởi xướng bởi nhà thơ Khế Iêm, chủ bút Tạp Chí Thơ, phát hành tại Califonia, USA từ cuối những năm 1990 đầu những năm 2000.


Home