(Hay Bức Tranh Văn Học)
Translated by J. Do Vinh
Khế Iêm


Translated by J. Do Vinh

“Poetry as a Window on History and Change in Southeast Asia” is the main topic of a Panel at the 56th Conference of the Association for Asian Studies -- Sponsored by Council of Teachers of Southeast Asian Languages, to be held in San Diego on March 4, 2004. In many respects, poetry is indeed linked to history and change. History here must be understood in the broader context of linguistic, literary and political developments. These are the primary elements that make up culture. When we speak of Vietnamese poetry, we are speaking of the larger category of Vietnamese literature as well, since up until the invention of the Quoc Ngu (Romanized National Script), Vietnamese literature was primarily poetic, absent of novels and essays. Short stories only began to emerge with the popular use of Quoc Ngu. The earliest were translations of Chinese and French stories that began to appear in the magazine Nam Phong Tap Chi. Thus, the novel only came into existence after 1921 1; an example of such work was To Tam, a romantic novel written by Hoang Ngoc Phach. Novels written after that period followed the structure and expressions of plot and character development of foreign literature, merged with the rhetoric techniques of classical poetry. Changes in Vietnamese literature always begin with changes to poetry, since poetry is at the heart of Vietnamese literature. But poetry as a mechanism for change historically has been subjected to the whims of political power, tracing back a thousand years. Changes in government, the written script and other historical changes have also affected the evolution of Vietnamese poetry. As such, we must study Vietnamese poetry from many different angles: the linguistic, historical and cultural influences of foreign civilizations such as China and the West, in order to understand the change and continuity in Vietnamese poetry typical of Vietnamese literature in general.

The Background

As to Vietnamese history, China 2 dominated Vietnam for nearly one thousand years (from 111 B.C.E to 938 C.E). In modern times, Vietnam endured eighty years of French Colonialism (from 1863 to 1949). Those years of foreign domination instilled upon Vietnamese people foreign cultures that deeply affected their customs, daily lives and literary traditions. The Chinese rulers brought to Vietnam their distinctive traditions such as marriage reforms, education, agriculture, and many other aspects of civilization aimed at assimilating the Vietnamese. For instance, they taught Chinese script for use in daily administrative offices because at that time, although the Vietnamese people had their own verbal language, no writing system existed. After the great Ngo Quyen gained Vietnam’s independence from China (939 - 965), the Dinh Dynasty 3 (968-960) took over and started to emulate the monarchist system from the Chinese Dynasties and continued to use Chinese script in administrative offices and diplomatic exchanges with China. Vietnamese poetry in Han Chinese script emerged under the Ly Dynasty (1009-1225), written mostly by Zen Buddhist monks because only Buddhist monks had the privilege of the formal education provided by the monasteries; such writings were usually in the form of Sayings (katha). 4 Buddhism arrived in Vietnam via two routes: by way of China and from India. Many of the Buddhist texts were written in Han Script. Therefore, Vietnamese monks were quite fluent in Han Script, and Sinology became popular with the spread of Buddhism.

As of the tenth century, most Vietnamese social, political, cultural, religious, artistic, and literary traditions reflected Chinese influence. In the year 1075, the Vietnamese emperor Ly Nhan Ton established the first mandarinate exams in Vietnam. The purpose of the exams was to recruit able civil servants into the emperor’s courts. Despite its political independence, Vietnam still relied on Chinese script and general culture until the reign of Tran Nhan Ton (1279 - 1298). Han Thuyen 5 used Nom script, which was the unofficial Vietnamese script graphotype using Chinese characters, to write his famous poem “Van Te Ca Sau” (Ode to the Crocodile). Nom script was transcribed phonetically from Vietnamese pronunciations. Like Han script, it proved very difficult to write. Only civil servants, scholars and students could write in Nom, since it was not popular with the common people. Nobody knew exactly how the Nom script originated. Nom script may have developed from the need to describe daily activities and objects more clearly than in Han script. This Nom script was not conventionalized. Every user adapted it according to the needs at hand. The reader had to rely on guesswork to comprehend the text.

In the sixteenth century, during the Trinh-Nguyen Lords -- demarcation period, foreign merchants and missionaries began to arrive in Vietnam. Since Nom script was difficult to learn, the missionaries devised an alphabet writing system based on Vietnamese pronunciation to facilitate the teaching of the Bible and to spread the Christian religion. This was called Quoc Ngu (national script), and it combined the work of many Italian, French and Portuguese priests. In 1651, a Jesuit Priest named Alexandre de Rhodes (1591-1660) published the first Quoc Ngu-Portuguese-Latin dictionary in Rome, marking the beginning of modern day use of the Vietnamese National Script, Quoc Ngu. In 1863, the French invaded Southern Vietnam 6 and by 1884 had conquered the entire country, making the South its colony and the North and Central areas its protectorates. During the early years of French colonialism, the French had to quell many rebellions, including the Can Vuong 7 (King Restoration) Movement. The French were not able to abolish the entire mandarinate exam system in the North until 1915 and in Hue (in the Central area) around 1919. Afterwards the French opened their own schools to train a new generation of colonists to work for them. They also established the Khai Tri Tien Duc Association (Progressively Open-Minded Association) to advance French culture and Quoc Ngu script.

Around the same time, in 1906, the Vietnamese revolutionary Phan Boi Chau organized the Phong Trao Dong Du 8 (Go East Movement) to send Vietnamese students to Japan to acquire advanced education. He recognized how strong and prosperous Japan had become by modernizing itself. In early 1907, a number of young patriotic Vietnamese scholars with mixed Confucian and Western backgrounds, including Luong Van Can, Nguyen Quyen, Hoang Tang Bi, and Duong Ba Trac, opened the Dong Kinh Nghia Thuc (Free School of the Eastern Capital). 9 These scholars favored the use of Quoc Ngu over the archaic Nom and advocated Vietnamese nationalism, modernization, and mass education while resisting foreign cultural assimilation. At the end of 1907, the French closed down the Dong Kinh Nghia Thuc by negotiating a treaty with Japan discontinuing the harboring of Vietnamese students. With the failure of the Phong Trao Dong Du and the Dong Kinh Nghia Thuc, many Vietnamese scholars were disappointed and disheartened. They returned to working under French administrators, serving as researchers and analysts to reconcile differences between the French and the Vietnamese.

As part of its propaganda, the French authority assisted Nguyen Van Vinh in publishing Dong Duong Tap Chi 10 (Indochinese Review, 1913-1915) which specialized in the translation of Chinese and French literature into Quoc Ngu. Another publication, Nam Phong Tap Chi 11 (Southern Wind Review, 1917-1932) edited by Pham Quynh, appeared in 1917 in three languages: Vietnamese (written in Quoc Ngu), French and Chinese. Articles chosen for publication were on revolutionary thoughts and academic research and were educational in nature. “Nam Phong Tap Chi” published widely in order to attract a large audience, from the Confucian educated to the western educated, in order to spread both ancient and modern studies. In 1928, Nguyen Van Ngoc published his modern collection of Vietnamese “folk and custom” verses 12 of some eight thousand verses following such ideals. This collection laid the basis for harmony between Tho cu (old poetry) with Tho moi (new poetry). Here we can recognize the importance of the written word. Alphabet writing was easier to learn and write, similar to English or French. It helped to change the influence on Vietnamese culture from the Chinese to the West.

By 1932, a new generation of writers had emerged. Those new writers no longer subscribed to the East-West reconciliation views of the Nam Phong Tap Chi and Dong Duong Tap Chi generation. They revolted against the old, and promoted the new. The first of this new generation was author Nhat Linh, who published Phong Hoa magazine 12 (Customs and Morals) and founded Tu Luc Van Doan (the Self-Reliant Literary Group) in 1933 that included Khai Hung (1896-1947), Thach Lam (1910-1942), Hoang Dao (1907), Tu Mo, Nguyen Gia Tri (1908-1993) and The Lu (1907-1989). These writers used Quoc Ngu to compose poems and novels. Many other writers later joined them, including Xuan Dieu (1916-1985), Huy Can, Vu Hoang Chuong (1916-1975), and Dinh Hung (1920-1967). Together they started an enlightening literary epoch called Tho van Tien Chien 14 (pre-war literature). These writers shared a Confucian scholar background, with a penchant for Western education. Combining traditional Tang poetry with popular oral traditions, they composed a particular Vietnamese-style poetry. Up until this time, all literature was reserved for city-dwellers who were educated since the majority of the common population was still illiterate. It was this period that marked the departure of Vietnamese literature from its heavily Chinese-influenced traditions.

Prior to this, Vietnamese traditions were ingrained in an authoritarian monarchist system modeled after China’s. This system, based on Confucianism as its basic social-political-cultural philosophy, aimed only at controlling the populace. Confucianism became prevalent under the rule of the Confucian mandarins. Confucianism dictated loyalty above all else. The King had complete authority over his subjects just as a father has complete authority over his household. This authority over life and death matters was total and was not to be questioned. The King relied on his mandarins to control his subjects, while the mandarins were bestowed power and privileges in return. In order to attain the status of a mandarin, candidates were qualified through mandarinate exams. 15 During these exams, candidates composed poetry and written texts in accordance with set rules of composition based on difficult formal and complicated Chinese literature. Should candidates fail to comply with these strict regulations or corrupt the process in any way due to their ineptitude, they would face imprisonment.

Thus, Confucianism became a competition-examination system. From the King to the mandarins, all were career poets who specialized in the flowery style. After some 2000 years of Chinese influence, most Han poets were mandarins (in nature); however, they had weaker poetic standards than the poets of the Tang period. From the beginning, poetry was a means to gain power, and then it became power itself. Once a Confucian poet became a mandarin, he became a ruler; his poetry became sacred, respected, no longer an artistic creation. Han Chinese writing was considered the language of the Sages, not to be used lightly or for entertainment. Once Han Thuyen used Nom script to write his poem (Ode to the Crocodile), more people composed poetry using Nom script to avoid the (said) rules and customs of the mandarin courts. Poetry written in Nom borrowed the Chinese forms initially, but gradually changed to using the traditional forms of Vietnamese folk poetry, which have the six-eight or double-seven and six-eight patterns (A Vietnamese word usually has a single syllable. Six-Eight refers to the count of a line of poetry: first a line of six words; then a line of eight words). At first, poets entertained themselves by using Nom as a new medium for writing poetry, but later some talented poets found that using Nom could relieve them from the usual constructs, enabling free expression, surpassing the eloquence of Tang poetry. Over time, the elite mandarin self inside the poets slowly took over the artist self, making Nom poetry more difficult to comprehend with many historical references. It had taken over the position of Han poetry and became Vietnamese classical poetry.

If Han poetry were an amalgamation of political power and literature, Nom poetry was now a separate literary movement that counter-balanced political power. This new kind of poet was obsessed with the power of opposites, that of illusion and politics, that of mandarin and artist. The great poet Nguyen Du, for example, was a high-ranking mandarin of the Nguyen Dynasty who was disillusioned with the royal court. He could only pour his feelings out into poetry in order to escape reality. Yet Nom poetry like Han poetry had its roots in a monarchist court culture that was heavily influenced by mandarin overtones of dictatorship and arrogance and lost appeal because it was reserved exclusively for elites who proclaimed themselves as venerable sages, oânoble gentlemen.oï Naturally, the common people had no role in that kind of poetry. And because the French government was busy quelling the masses, they ignored writing groups. Vietnamese literature began to shed political obsessions.

Before the development of Quoc Ngu, common people knew neither Han Script nor Nom Script. Although considered outsiders of the literary groups, the common people, whose spirituality was closely knitted with nature, had learned to express their emotions through traditional folk songs developed over thousands of years. Ca dao (folk songs) were sporadic creations of the rural masses that developed into metered poems of the six-eight (words per line) form or sometimes two lines of seven words each followed by a line of six words and a line of eight words. One can find a trove of anecdotes and tales in poetry and song that passed culture and customs down through the generations. These folk songs were filled with images of daily hardships such as farming, irrigation, or rice pounding. These people relieved the pressures of a life of hard labor by singing or reciting oral poems composed by unknown authors. Ca dao was very short and simple. It had only two or four verses, with rhyme and rhythm that were easily sung or recited.

While Tang poetry’s structure was rigid with its set rules such as ngu ngon tu tuyet (5-4 form: 5 words per line, 4 lines) or that ngon bat cu (7-8 form: 7 words per line, 8 lines). Pre-War poetry borrowed from these forms and from the structure of Tang poetry with its 5 or 7 syllable (word) verse form, adding the eight-word verse form and the six-eight-syllable verse form. The 5-4 and 7-8 forms mixed with the Ca dao form reflected the natural sounds of Vietnamese spoken language. Lacking structure and eloquence, Ca dao never developed into a formal aesthetic trend. Classical poetry and pre-war poetry stemmed from Ca dao. If classical poetry reflected a strange and faraway China, the pre-war poetry reflected the common love and romance found in individualism, estranged from traditional daily life. The general population never found a comfortable place in Vietnamese poetry because the literates excluded them in one way or another.

It is worthy to note that Vietnam remained relatively peaceful from 1932 to 1945. In 1945, at the end of World War II, the Nine-Year War with France began, ending with the Geneva Treaty 16 on July 20, 1954, that divided Vietnam in half. The northern half rallied to communism. The southern half rallied to capitalism. Soon after, another war broke out at the end of 1960, involving both halves of the country. It was during the 1960’s that the Nhan Van Giai Pham 17 (Humanism Quarterly Magazine) was established in the North, and the Free Verse Poetry Movement developed in the South. In both the North and the South, poets were trying to deviate from the stagnant pre-World War II poetry. They experimented with more liberal forms of expression. By the end of the latest war in 1975, Vietnamese poetry had undergone two decades of near paralysis. It was not until 2000 that a new and more vibrant movement would emerge -- New Formalism. In this essay, we have used comparative studies to juxtapose poetry with historical events within which these works came into being, taking into account the unique characteristics of each of the periods, from the 1960s until the present day.

The continuity

During Chinese domination over Vietnam, poetry flourished, most notably in the Tang Dynasty (618 to 906). Vietnamese poetry, although evolving linguistically and conceptually over time, continued to echo Tang influence into the future. The following example is cited below to demonstrate this point.

The Chinese poet Jia Dao (779-843), as a youth on his way to take the national examination in the Capital, happened to compose the following two verses:

Ma tuc tri trung thu
Tang thoi (xao) nguyet ha mon

The horse sleeps under a tree by the lake
The monk knocks (pushes) the temple gate under the moonlight.

Since he was not quite satisfied with the word “knocks”, he was deep in thought and did not even notice a company of officials traveling by. The guards brought him to the State Minister Han Yu (768-824). (In the old days, common people had to stop and yield until the officials passed by; otherwise the people would be arrested for slighting the officials.) Upon discovering his endeavor, the State Minister suggested the word “pushes” instead of “knocks”, which is more subtle, and pardoned his impropriety. The hidden meaning in these two versions is profound, demanding its readers to have a repertoire of classical poetry and historical reference. Jia Dao used the Buddhist perspective that human beings are tam vien y ma, meaning human beings’ hearts constantly change like a hyperactive monkey while their minds are like a moving horse, never calm. The monk is in control of his mind, as the horse sleeps under a tree. The moonlight reflects upon the lake, signifying life was illusive. Once the monk’s mind calms, he knocks (pushes) the gate. His action was a willful act of seeking the inner meaning of Buddhism, of the sutras as a means to an end, like the finger that points to the moon that is the truth. The monk is on his way to discover the ultimate truth, nirvana. The images of the horse, the gate, and the moonlight represented the human mind, Buddhist teachings and sutras. Han Yu suggested the word xao “pushes”, which was both gentle and implied that the ultimate truth was not far, but within reach. In these two short verses, one finds idealism. This style of poetry utilizes an “idea-beyond-words” technique. Later on, Jia Dao retired from his mandarin position. He became a monk and continued to write poetry. Once he lamented:

Luong cu tam nien dac
Thi thanh song le thuy

(I) composed two verses in three years
Once written, both eyes filled with tears

This historical reference of Thoi Xao (Knock-Push) and the technique, idea-beyond-words, influenced Vietnamese literature from Han script to Quoc Ngu, from Tang influenced-poetry through pre-War and Free Verse poetry. As Tang poetry demonstrated, it was a high form of Art. It required the poet and his readers to possess knowledge of the three great doctrines of Buddhism, Taoism and Confucianism, not reflecting in reality but taking refuge from it. Vietnamese classical poetry and pre-War poetry were rhetorical arts, carefully choosing words, like Jia Dao. The only difference between them is that classical poetry heavily used literary references from (ancient) Chinese literature while pre-War poetry relied on words to convey romantic feelings. During Vietnam's relatively peaceful period prior to 1945, both classical and pre-War poetry used the right rhetorical techniques. After the 1960s, both the North and South experienced social changes. Rhetorical usage was no longer suitable for such situations. Poets found new ways to express their thoughts and feelings appropriate to their rapidly changing circumstances. However, the communist government in the North forbade all forms of change (no free expression was allowed). Poets had to indulge once again in rhetorical usage although they were not allowed to have their compositions published; they had to keep their works to themselves. Their rhetorical technique took on ambiguous usage for even the most ordinary words. Their methods disregarded the rules of grammar, eliminating the “idea-beyond-word” approach in which no meaning is real.

Meanwhile in the South, most of the literary elites were those who had immigrated from the North in 1954. As strangers to this new environment who were withdrawing from the war around them, these writers tended to go into self-imposed isolation within the city walls. Alienated from the masses, they turned to their own minds and books, concentrating on words in order to reflect feelings instead of ideology. Thus, both the North and the South prior to the unification in 1975, and out-of-mainstream free verse poetry after the unification, were absorbed in the quest to find interesting words and imageries to paint surprising portraits that were quite removed from any realities.

Western influence on both the political and the literary culture began in earnest in the 1920’s and was filled with biases; however, the masses ability to grapple with the new concepts remained elementary. Many western ideologies, such as Communism or Surrealism, were only beginning to be digested in Vietnam, even as some of these same ideologies had been abandoned in the West. Over-enthusiasm for Western ideas had eclipsed the early advances made by such writers as those in the Self-Reliant Literary Group. Thus began a period of literary confusion. Hoang Dao with his Ten Meditations began something entirely new. Nhat Linh’s character Loan in Doan Tuyet took a knife to her husband, intent on his murder. She was symbolic of fundamentalist tendencies. The satires of Ly Toet, Xa Xe 18 , portrayed a backward society filled with the dumb and the blind. These views were slanted toward the negative bias of Western perspectives. Unable to critically analyze and evaluate the impact of this negative trend, these latest writers could not improve or expand upon the national traditions. This confusion gave rise to violent tendencies that inspired a host of extremist activities to follow. This wholesale adaptation of western ideas, undigested and unprocessed, fostered misconceptions and gave birth to a syntactically ill-developed body of work that is typical of Vietnamese literature of the last half of the twentieth century. For several consecutive generations until now, Vietnamese literature looked to the West as a perfect model. In such literature, the common people were viewed as just as backward and stupid as Ly Toet and Xa Xe, the satirical characters of Tu Luc Van Doan fame. Vietnamese poetry during this period was nothing more than word play and wordsmithery, devoid of any positive social implications.

From 1960 to 1975, and even after 1975, Vietnamese free verse existed side by side with more structured and metered poetry. In the North, themes of revolution, of struggle, and of propaganda consistent with the party line dominated, while in the South themes of love and romance dominated. In both cases, poetry was a means to achieve an end, not an end in itself. Poetic traditions remained static. Thus, following the pre-World War II poetry, Vietnamese literature diverged into two main paths. One continued along the lines of Tu Luc Van Doan (the Self-Reliant Literary Group) with its emphasis on romantic portrayals, and the other was based on new usages of ambiguous rhetoric that pretended to accommodate change. These tendencies have been locked in place to the present day. Since no new aesthetics has emerged, and absent any new thoughts and techniques, Vietnamese literature has remained stagnant. We find ourselves today in that dilemma.

Ancient Greek rhetoric was established during the fifth century B.C.E. It is the art or study of using speech or written language effectively and persuasively, including techniques for the use of logic or argument aimed at persuading the audience about certain ideals or concepts, and it makes use of grammatical principles. Thus, logic has to be lucidly coherent, leading the audience to complete comprehension of an issue once it is presented. As a custom and habit from old tradition, it must shed light on the truth, and the speaker or writer must be capable of resolving difficult problems through clear and concise reasoning, with the logic flowing as in a story-telling. In poetry, rhetorical figures do not change the meaning of words, but only add to their emphasis through repetition. In short, rhetoric was the invention or discovery of ideas, the arrangement or organizing of ideas, and the style or way of putting ideas into words, which offered practice in oral argumentation for the philosophers, lawyers and politicians.

In the Middle Ages, the study of the trivium -- grammar, rhetoric and dialectic -- emphasized style and logic. During the Renaissance, with the invention of the printing press, the written word became increasingly important. Over the course of many centuries, rhetoric went from a focus on the use of the spoken word to a focus on the written word. And until now, it is a course of study within the English language and literature departments in universities. Later, along came the New Rhetoric with its new viewpoint, one not only related to the content, structure or written representational style, but also one that included many social and political issues concerning maintaining harmonious relationships with each other. Because of our cultural diversity, in everyday conversation many situations occur as a result of only a few misunderstood simple words. New Rhetoric broke away from studying texts for their beauty or content, and began to use rhetoric as a tool to analyze information about society, becoming a vehicle for mutual understanding among humans. Of course, sometimes the rhetoric could fall victim to negative terms, using unnecessary amplification, sham or empty words. In general, according to Western belief, rhetoric was merely a method for helping people open up to the world, while the Vietnamese interpretations kept the door closed to the outside, and were adapted particularly to the country and its own historical situation at that time.

When these two notions about rhetoric are compared, it becomes clear as to why Vietnamese poetry had to change. The idea was, if one line has one excellent word, it is an excellent line; if a poem has an excellent line, it is an excellent poem. Written words remain in the readers’ mind throughout their education and experience (for example, Sino-Vietnamese words). Words are signs with a signifier and an attached signified meaning. When a literary work uses only words or lines to create impressions and feelings, it leads readers into a supernatural or surreal world (in reality, a world that is nothing but words) containing only illusions unreflective of the real world. The overuse of impractical literature is a bad influence, and language becomes poison, which deceives readers. The language is no longer a means to transfer thoughts and information from one to another. The written word becomes a privilege of a minor academic group. It is a private power that allows neither a way in, nor a way out of that secluded domain, and the poet finds escape from reality. A text is good because of the feelings and illusions it creates with words. However, it brings no ideological development to that kind of literature. Thus, we have two distinctively different systems. On the one hand, we have a system based on Tang poetic traditions with its difficult word play. On the other hand, we have a system aimed at exploring thoughts and concepts based on style and logic, ever evolving to reflect social changes. These two systems are irreconcilable. Regardless of the superb translation work done between languages, true understanding has not been attained.

Vietnamese poetry, in its natural course of development, did have some notable epochs. In the 1940’s, during the anti-French resistance, rhymed and rhythmic poetry was no longer able to reflect the changes of the times. Free verse only started to diverge from it with poets such as Nguyen Dinh Thi, Huu Loan, and Hoang Cam. Then, the war ended, leaving the country divided. Because of its socialist ideologies, the North became isolated from the Western world. All intellectual productions came under the direct control of the state. An important event that happened during this time was the publication of Nhan Van Giai Pham (Humanism Quarterly Magazine). After a 20th Soviet Party Plenum, on February 1955, Nikita Khrushchev (1894-1971) denounced the cult of personality constructed around Joseph Stalin (1879-1953) in a “secret speech”. Also in June 1956, the Hundred Flowers campaign 19 began in China. Mirroring this, in January 1956 Vietnamese Communist Party Chairman Truong Chinh gave the green light to a number of artists and intellectuals, such as Tran Duc Thao, Phan Khoi, Tran Dan, Phung Quan and Le Dat, to publish the spring issue of Nhan Van Giai Pham. In that magazine, they demanded greater artistic freedom and a separation between the realms of art and politics.

Unfortunately, in the same year, the revolts in Poznan, Poland 20 and Budapest, Hungary 21 led by revisionist communist cadres along the lines suggested by Khrushchev broke out. Fearing fragmentation of the communist bloc, the Soviet Union ordered a massive crackdown. The Vietnamese Communist Party was also afraid of a spreading revolt; they started to crack down and silence any outspoken artists and authors. In Nhan Van Giai Pham, all the participating poets had produced only free verse poems, which had been banned since the anti-French resistance period, mainly because of its name “free” verse (although it was not a true free verse according to Western definitions). After the crackdown, most of the poets featured in Nhan Van Giai Pham went underground, withdrew from normal life and the literary scene, or resigned themselves to rhetorical writing.

Meanwhile, during the 1960’s in the South of the country, Vietnamese poets came under the influence of Western-style free verse poetry in a different context. The French had departed, ending a long period of colonialism, but a new war had also begun. The Southern poets, influenced by French culture, turned away from the pre-war poetry traditions, and advocated free verse poetry. Because of social, cultural and linguistic differences, and because it only absorbed free verse on the surface, Vietnamese free verse poetry did not resemble the Western free verse, but mutated into rhetoric and word play that was difficult to understand. Free verse poetry was developed in polysyllabic languages (such as French or English). Its form is associated closely with reading. It has the ability to create musical sounds, while a monosyllabic language may not have the same effects if it just simply arranges words. Mainly, poetry is based on the art of communication with patterns of form and sound. According to New Formalism, it is the form of the poem which gives rise to ideology. The failure of the 1960s free verse poetry in the South of Vietnam brought forward the reaction that resulted in the comeback of the rhymed and rhythmic poetry advocated by the Eastern Meditation in relation to the Buddhist movement active after the 1963 coup d’etat that brought down President Ngo Dinh Diem. Those poets, Bui Giang, Nguyen Duc Son, and Pham Thien Thu, all wrote in the rhetorical poetry style. Thus, both North (NhanVan Giai Pham) and South Viet Nam, though they had different circumstances and political contexts, somehow fell under the same spell of rhetorically-structured poetry.

The historical events of April 30, 1975 22 (The Fall of Saigon) further isolated Vietnam from the rest of the world. At the beginning, most Vietnamese refugees were preoccupied with loss and suffering, with restarting their lives and resettling in foreign lands. Young poets, who had grown up during the closed-door policy of the communist government, could not receive anything new so they looked back at the translated works and novels that were produced in the South in the 1960s. Not only did young poets read this literature from the South, they also lived in political atmospheres that were very similar to the Nhan Van Giai Pham period. Incidentally, they also inherited the rhetorical style from the Nhan Van Giai Pham poets and other poets in the same era from the North, as well as creativity from the South. They came to reconcile both poetry movements and revived them. The poetry of those young poets embraced rhetoric, rebelliousness and escaping from reality, much like the writings of the 1960s in both the North and the South. Regardless, their poetry had neither negative nor positive effects. However, when those young poets’ reconciliation role was over, their so-called Young Poets movement was also finished. When they used the same poetic methods that the older generation did, they could not go beyond the confines of their predecessors. They came to be known as the Young Poets, and their poetry was stunted, never to grow beyond this stage or to see that its fate was short lived.

In reality, the poets of Nhan Van Giai Pham and of the South in the 1960s, and the Young Poets all wanted literary change. But they were unlike the artists in the West who, in reaction to the new dynamics of their time and place, attempted to change the very essence of aesthetics. Free verse poetry in the west was a major revolution in aesthetics that began at the start of the twentieth century, attempting to change the nature of expression, as a reaction to the industrial revolution and the major ideological movement of the later parts of the century. It explored new angles of aesthetics and created new perspectives on free verse poetry. In the second half of the twentieth century, free verse poetry saw more pioneering movements, which came with new aesthetic concepts and perspectives. Throughout the twentieth century, when imperialism (regardless of whether it was capitalist or communist) and nationalism were promoted to unite the different races and form alliances, the artists fragmented their own works. For example, “The Waste Land” of T.S. Eliot, Cubic works of Picasso, and the latest pioneering movement of L=A=N=G=U=A=G=E Poetry in the United States in the 1980s, which considered language to be a symbol of political power. Those artists fragmented the syntax in favor of their own theory of aesthetics.

However, when the Cold War 23 was over, while races in the same country were back to separation and their conflicts sparked several miserable civil wars, New Formalism returned to the whole syntax, natural and perfect ideals which were represented by the poetic forms. They called for many things, a wish for a normal life, an attempt to abolish differences between races, and compassion and greater understanding of common human sufferings. The avant-garde artists in the West were able to break through due to the liberties that their societies afforded them. Free to explore many different perspectives, they were able to find common ground and forge a new aesthetic movement based on the great inheritance of historical aesthetics, which had been established much earlier. These were the conditions that gave rise to their success. Whereas the out-of-the mainstream poetry of the Northern part of Vietnam was self-contained with isolated individuals and the Southern part was somewhat freer, neither inherited any traditions other than those of Tang poetry and Pre-War poetry. Thus, in both the North and South, poetry reflected individual reactions to the circumstances -- socialism and politics on the one hand, and perpetual war on the other. Although the poets failed to change the fundamental theories of aesthetics, they were successful in placing Vietnamese rhetorical poetry at the top of its class; no one could surpass them. However, that forced younger generations of poets into the inevitable position of having to find changes that they could make. This is obviously why the poet Thanh Tam Tuyen (1936 - ) returned to rhymed and rhythmic methods in the collection Tho O Dau Xa (Poetry is Far Away), which he produced much later in his life. The Young Poets (after 1975) turned to the poetry of the 1960s, and poet Le Dat played a lonely poetic game with Bong Chu (The Shadow of Words). Each poet who travels under the umbrella of rhetoric forges a narrow path like a lonely planet. That path will lead to a dead-end in a few years. Poetry cannot be a narrow path for one; it should be a large thoroughfare for thousands and thousands of travelers, and it should even have room for more. It should lead to infinity, not to a dead-end.

For the Doi Moi (Reformed Literature) movement in the 1980s, which took advantage of the open-door policy of that time, some writers thought they were able to find some social consensus. The Young Poets at that time could write what they wanted to, rather freely, to their heart’s content, even though literature was not much under social influences and officially freedom of speech was not allowed. Eventually both the Doi Moi and the Young Poets movements stopped in their tracks. One was a reaction to the social and political circumstances and had to be quelled. The other was a reaction to the market economy. To change, one has to begin with methods of representation, replacing the art of rhetoric with the art of syntax; it is the first fundamental step toward creating a new methodology and developing literary works with deep ideology if one aspires to create works worthy of being considered world literature.

Of course, talented Vietnamese poets have produced numerous quality works spanning several centuries, with readers who know how to enjoy those works in its rhetorical system. Regrettably, the ensuing generations have added nothing new besides repeating the same pattern of flowery words empty of meaning. Those recent works lack analytical methods connecting ideas that would capture the reader’s attention. Half way through the work, the reader becomes bored with the poem and never finishes reading it. For lack of knowledge of such aspects of the poetry as the Sino-Vietnamese terms, for instance, readership continues to shrink. When there is no longer a proper balance between readers and writers, literature reaches an impasse, and the writers themselves become the readers. Maybe the Young Poets were the last generation that could continue with some of the traditions, but it was also with their generation that the dominance of the rhetoric system ended.

The younger generations, who are or will become mature during the time of the open-door policy, will no longer be able to enjoy many rhetorical works. In addition, these younger generations need some works that are comprehensive, reflecting their own time and reality. As with many New Formalist poets now living abroad, the new generations have more opportunities and abilities to see the world, to become more open-minded and to accept many new methods of literary representation, which helps them to absorb knowledge that is more fundamental and to understand more. From this, one can look back at many literary movements in Vietnamese literature. Most of the strong movements that contributed to literature were outside of the political mainstream and always were suppressed and/or prohibited; such movements include Nhan Van Giai Pham in the North, literature in the South part of Vietnam in the 1960s, Doi Moi literature in the 1980s, and now the Young Poets and Vietnamese New Formalism. Such movements have been characteristic of Vietnamese literature for more than half a century. They are also clear evidence that no one can deny the value of Vietnamese literature (whether mainstream or not). Maybe that is why Vietnamese literature is progressing more slowly than the literature of many countries. Maybe that is why Vietnamese cultural standards have increasingly regressed, and the gap between readers and writers has increasingly widened. At times, it may seem that these obstacles are difficult to overcome.

But Western poetry has had its setbacks also. Free verse in the West, especially that of the avant-garde movements in the United States before the 1980s, has become out of touch with the times, pigeon-holed into individualized self-expression, esoteric and fragmented to the point of having no relevance to the general audience. Lacking the ability to create new developments from ordinary stories surrounding daily lives, poets became self-serving, presenting their own emotions and feelings to satisfy their own egos. The result was that common readers were intimidated by poetry. Writers did not read poems. Even poets did not read other poets’ works; they only read their own and their friends’ works. Ordinary readers lost the enjoyment that poetry had brought them in the past. The rhetorical system was an obstacle that blocked any contact with the outside world, while free verse was a product of the twentieth century, with all of that century’s characteristics including social and political characteristics.; it was not coincident with general trends now that attempt to reconcile the many differences so that everybody can create a peaceful and happy life. There is a need for a reconciliation of all differences so people can live in peace with each other. For Vietnam, that need is even more urgent because of the consequences of the civil war, which divided her people further; Vietnam is in need of a healing remedy after so much misery.

The Effects of the Era and the Poet’s Role

In the second half of the last century, Vietnam, after emerging from colonialism, was plunged into a twenty- year-long war, her most devastating war. During the cold war period, there were three countries suffering from partition: Germany, Korea and Vietnam. In 1975, Vietnam was unified under socialism. In 1989, the Soviet bloc in Eastern Europe fell apart, and East and West Germany were unified. Capitalism became dominant, the two German political and economic systems merged under Capitalism, while the Koreas remain separate states. After the collapse of Eastern Europe and the Soviet Union, numerous ethnic and religious conflicts broke out in Yugoslavia (1991), Rwanda (1994), Sri Lanka, East and West Timor. Following that was terrorism, fanned, in part, by the differences between the Muslim world and the West. This terrorism reached a high point when the World Trade Center was destroyed on 9-11-2001 in New York City.

The need for reconciliation between different peoples who have their own political ideologies, religion and cultures has to be addressed so everyone can live together in peace. All humanist cultural arts that relate closely to human life and the mind must be changed in means of representations, to conform to the current trends of the era. Thus, Vietnam, Germany and Korea are three models from which we can learn more about reconciliation: Germany -- capitalist; Vietnam -- part capitalist (with a market economy) part communist; Korea -- the North is communist, the South is capitalist. Looking back upon Vietnamese history, it shows that after Ngo Quyen gained independence for Vietnam from the Chinese in 938, to avoid future invasions, Vietnam continued to pay tribute to China yearly. This proves that the Vietnamese are pacifists in nature and are adaptive to new conditions. Yet, Vietnamese history is also filled with several demarcations. The first was the Trinh -- Nguyen Lords (or the North -- South reigns from 1543 to 1788). The second was when the French colonized Vietnam; France took advantage of Vietnam’s geographical coastal S-shape (along the Pacific Ocean), backward and difficult transportation (either by land or by sea, with horses and boats) to use a partitioning policy to control Vietnam. In effect, it also created a lasting North -- South bias among Vietnamese people. The last partition was in 1954. Thus, the role of literature must be a methodical reception of cultural elements, a reconciliation of people’s differences in order to develop itself further in the right direction.

After World War II, world events had a significant impact on Vietnam. In the spring of 1940, Germany was victorious over France and established the puppet government of Marshal Henri-Phillipe Petain (1856-1951). In the same year, Japan allied itself with Italy and Germany to form an “axis of power.” Prior to that, Japan had attacked China in 1937, and invaded Vietnam in September of 1940, taking advantage of a treaty between Germany and France. France could not reinforce French Indochina. Japan also suggested that they both co-govern Vietnam. In reality, Japan controlled Vietnam totally, while France was allowed to hold only an administrative role. The United States stayed out of this world event until Japan attacked Pearl Harbor on December 7, 1941. Japan continued to expand its military reach into the Pacific, Southeast Asia and the Malaysian islands in search of oil, rubber and extensive food. On the day after the Pearl Harbor attack, the United States declared war on Japan. Four days later, the “axis of power” declared war on the United States. On D-Day, June 6 1944, the Allied Forces crossed the English Channel to Northern France and successfully liberated Paris on August 25, 1944. World War II ended with the unconditional surrender of Germany on May 8, 1945.

England, France and China called on Japan to surrender, but received no response. At the same time that France was liberated 24 by the Allied Forces, Japan subverted 25 the French administration in Vietnam because Japan feared that France would counter attack to take control of Vietnam. However, only a few months 26 later, on August 14, 1945, Japan surrendered unconditionally after the United States dropped two nuclear bombs on Hiroshima and Nagasaki. There was a power vacuum in Vietnam at this time. The Viet Minh, under the name of the Vietnamese Communist Party, took advantage of the situation, seized power, and declared Vietnam’s independence on August 19, 1945. Bao Dai (1913-1997), the last emperor of Vietnam, abdicated. 27 The allied forces assigned Chiang Kai Shek of China with his two generals Lu Han and Xiao Wan, the responsibility for disarming the Japanese troops from the 16th parallel of latitude up through the North of Vietnam. The British and French were to disarm the Japanese troops from 16th parallel of latitude down through the South of Vietnam. Only 21 days after Viet Minh had declared Vietnam’s independence, the French replaced the British in Saigon and established a provisional government 28 for all of Vietnam (the North, South and Central regions). At this time, the Viet Minh were militarily deficient so it signed a compromise Convention 29 with France, temporarily making peace with her in order to regroup and ally with other nationalist parties. On December 19, 1946, the Viet Minh mobilized its force for a national resistance to French Occupation. From 1947 to 1949, the governing of Vietnam remained in French hands until the Treaty of Elysee on March 8, 1949; France restored independence to a so-called Vietnam nation, not to the Viet Minh but to Emperor Bao Dai as Head of State. The war between the Communists and the Nationalists started at this point.

It was a most chaotic time for Vietnam. People were divided. Society was changing rapidly. Poets were no different than the common people; their minds were occupied with the surrounding chaotic social problems. Poets did not have the frame of mind to think of developing new methods of writing poems. Therefore, most poems during this time used either pre-war methods or the “break-through” method from poet Phan Khoi’s time. In those creative works, only the contents were different; there was more about patriotism, soldiers’ missing home, and hopes for peace, and there was no place for romantic love. Vietnamese poetry took another step in the direction of daily life because poets had to keep pace with the common people by engaging in their ideal war, sharing their dreams and hardships. A particular trait of that time was that poets no longer differentiated themselves -- either from the romantic or the realist school. It seemed that they grouped themselves under a romantic realist banner and concentrated on true human feelings. In this societal context, the French partitioning policy eventually became neutralized. However, it was not until the 1954 treaty dividing Vietnam into the communist North and the democratic South and the mass migration of one million northerners to the South of Vietnam that people of Vietnam (in the South) had the opportunity to face its differentiated friction head on and finally completed their reconciliation.

However, both North and South Vietnamese enjoyed relative peace for a short period, from 1954 to 1960. On December 20, 1960, the National Liberation Front was formed in the South, and this event helped to jump start the civil war between the North and the South. Once again, the demarcation became a bloody wound because of the involvement of world powers. One was the communist ideology of the Socialists; the other was the free ideology of the Capitalists. In 1976, the country was unified under Socialism, and Vietnam established diplomatic relations only with the Soviet Union and other communist countries. The Vietnamese people, who had suffered hardships, confusion and hatred under several different policies over the course of decades, now had to conquer their own biases amongst themselves in order to survive and to heal their psychological wounds.

More than a decade later, in 1978, Deng Xiao Ping (1904-1998) came to power in China. Deng continued the Four Modernizations begun by Chou En Lai (1898-1976): to modernize industry, agriculture, national security and science. In the Soviet Union, Mikhail Gorbachev (1931- ) initiated Perestroika in 1986. In that same year, Vietnam followed the Soviet Union’s lead and implemented reforms, lifting restrictions on artists. The Doi Moi (Reformed Literature) movement emerged. However, in 1989, the collapse of the Berlin wall initiated a series of Eastern Europe Communist Bloc collapses, and Vietnam clamped down on artistic freedom for fear of a similar collapse. In 1991, Boris Yeltsin (1931-) came to power in Russia, dismantling its Communist Party. Vietnam lost its main aid, which was from Russia and totaled three billion US. dollars from 1976-1980. Vietnam could not turn to China for aid because of the border conflict that flared up between the two countries in 1979. 30

In 1992, Vietnam had no choice and turned to foreign investment resources from the free world to solve its economic problems, but it was determined to hold onto its political institutions, socialist viewpoints and economic direction. This change from the Vietnamese communist government also pushed a majority of its people, after many war- created hardships, to want more than ever to have a comfortable life. The Vietnamese government focused solely on anti-government or hidden political messages in creative works so that a pure literary movement such as the Young Poets had an opportunity to emerge. In fact, the acceptance of new literary movements from the communist government only added more to its credibility as an open society in the eyes of the international community. We have learned from chaos theory that a small change in the input can cause a huge change in the output, exhibiting sensitive dependence on initial conditions. Thus, a small change toward a free market economy will naturally lead to other major changes, and no one can predict the outcome.

One year after Doi Moi, in 1987, the William Joiner Center in Boston began exchanges in literary studies with Vietnam. Poetry served as a catalyst for reconciliation between former enemies, with the hope that poetry could bridge ideological and political differences. Of course, many of the American veterans may be unconcerned about the literary value of Vietnamese creative works. For some, their primary motivation may be to study what is being written about them. Another purpose may be to reconcile with Vietnam and to prepare for normalization of political and economic relations. That direction is correct, because poetry is the most powerful art form for creating understanding and reconciliation among different people. Cynthia Cohen,31 quoting the French philosopher Gaston Bachelard, believes that:

“... to understand a poem we must attend not only to the words and sounds of the poem, but how those words and sounds reverberate within us. Our attention shimmers he says, between the poetic image and our own response. The poem, therefore, invites us to experience something previously unknown about ourselves; and conversely, it is only by attending to that which is evoked within us that we are able to understand the poem. Bachelard refers to this kind of understand — the simultaneously deepening understanding of self and others through each other — as trans-subjectivity.” (2000, p. 2)

Cynthia Cohen refers to a “feelingful awareness”, equivalent of the notion of compassion and wisdom prevalent in Buddhism. Recall that Vietnamese culture was immersed in Buddhist philosophy from at least the beginning of the eleventh century with the Ly Dynasty, which produced poetry with Buddhist themes, by monks. Compassion is sympathy with others and sharing other people’s sufferings, while wisdom is recognizing the truth of life and human beings. Of course, in real life application, these notions no longer carried purely religious implications, but took on a different meaning as described by Cynthia Cohen. Through poetry, people can relate to each other, to themselves, and see the truth that allows them to recognize both positive and negative aspects in life.

Because Vietnamese literature remained confined within the realm of a rhetorical system prior to 1990, and because of economic changes, many creative works were translated into English and French by 1992. These works did not make a significant impression in the West, and they have since been forgotten. The main difference between the two literary traditions of the West and Vietnam was in their different creative methods. On the one hand, the Vietnamese have a rhetorical tradition, whereas the Western approach is to use methodology and syntax to convey thoughts. Thus, translations of Vietnamese works into French or English were either difficult to understand or appeared to be lacking in ideas.

As for poetry, it was even more difficult to translate. In translation, verses became banal prose, tasteless or with dissenting syntax. Further complicating the matter is the control exerted by the state upon the selection of particular works, which mostly are from the mainstream. The state’s main purpose is to keep as the status quo the Vietnamese poetry that came into existence half a century ago. As a result, those selected translations, with their out-of-date representations, do not reflect present-day Vietnamese society. Here, we can see that, in the West, from the Renaissance onward, with its industrial revolutions, its societies are always changing, and its literature and arts are constantly undergoing change as well making many discoveries or establishing new trends. Unlike the West, Vietnamese society is an agricultural one. It has little demand for change in most aspects of life. As its agricultural society, Vietnamese literature, from pre-war to free verse poetry, has undergone some change in representative methods, but its essential elements are still based on rhetorical art. On top of everything else is the state control, which always interferes with the right to create. All attempts at renewal are either suppressed or occur only with extreme difficulty.

If literature reflects social and political realities, then, through the study of social and political realities, one should be able to gain understanding of that literature. Throughout its history, Vietnam has held agriculture in high regard. The social hierarchy ranks agriculture just behind the ruling class, above the industrial and economic sectors of society. Vietnamese nature is peaceful; its people prefer to live in peace without conflict and competition. Wars only arise out of uncontrollable circumstances, out of conservatism. Characteristically, the people are more passionate than science oriented, more emotive than rational, in favor of an unpractical literature rather than a thought-dominated one. In classical poetry, Nguyen Du combined Six-Eight meter with Chinese quintessential culture inspired literary traditions in the Truyen Kieu 32 (Tale of Kieu), a combination of historical reference and the folk art of oral tradition. Then verses in the Double-Seven-Six-Eight pattern were used by On Nhu Hau to write Cung Oan Ngam Khuc 33 (Sorrows of An Abandoned Queen). Doan Thi Diem also used the Double-Seven-Six-Eight form to translate into Nom -- Chinh Phu Ngam 34 (The Song of A Warrior’s wife), which originally had been written by Dang Tran Con in Han script, in broken form with long-short verses. Even after the invention of the Quoc Ngu (Romanized script), these classical styles were emulated by the pre-war poets, who returned to using rhyme and forms of Tang poetry.

The transfer from classical poetry to pre-war poetry represented the transfer from mandarin education to western education, from Nom to Quoc Ngu, from one generation to another generation. The aforementioned, classical poetry (or Nom poetry) detached itself from the system of political power; Quoc Ngu poetry also was not influenced by such a system, so their transfer had almost no contradictions. Because power was in the hands of French colonialists, it made it more difficult to follow the classical traditions. Another reason is that the poet, Phan Khoi (1887-1959), who started the new poetry with his poem “Tinh Gia” (Old Love) which appeared in 1932, was a mandarin-educated scholar. However, Vu Dinh Lien (1913-1996), a Western-educated scholar, in his poem “Ong Do” (The Old Calligrapher) in 1936, expressed nostalgic feelings for the loss of the tradition. Contemporaries, such as Dong Ho (1906-1969), Quach Tan (1910-1992), and Ngan Giang, adhered to classical poetry and continued to write poems in Tang traditions. Some poets, such as Vu Hoang Chuong, used both classical and modern styles.

In general, prior to 1945 Vietnamese poetry developed naturally under the monarchist and colonialist administrations. Although the writing system changed (from Nom to Quoc Ngu script) and society was somewhat pure and simple-minded, Vietnamese poetry remained deeply rooted in Tang poetry traditions. Buddhism, Taoism and Confucianism are the dominant philosophies at the core of the Vietnamese psyche and culture. Both classical and pre-war poetry reflect this spirit of Tang poetry. Poets who have freedom and detach themselves from systems of political power are able to produce works of great worth. Somehow, these poets execute the role of poetry correctly as reconciliation between the old and modern cultures, between the ruling class and the common people.

Pre-war poetry relied on Tang poetry and Ca Dao forms to create new feelings and content. It associated the last draught at the end of a season of French romanticism with the dying embers of Tang poetry traditions, relying on the foundation of existing classical poetry. Meanwhile free verse poetry in the West had departed from tradition and had begun building a new aesthetic foundation. Thus, by the 1960s, the young poets in the South of Vietnam had begun a new free verse movement that attempted to mirror developments in the West. Not much different from the pre-war poets before them, they were not concerned with the literary studies and ideology that existed at the time of the magazines Dong Duong and Nam Phong. They only received concepts not methods, and thus were unable to surpass Western literary thought. The free verse movement, stuck with the use of technical terms, became a hybrid, born of the rhetoric of Tang poetry and pre-war poetry, mixed with French surrealism of the 1930s, and outfitted by the unstructured format of classical traditions. Like pre-war poetry, the poetry of the 1960s in the South of Vietnam was not subjected to the whims of political power because both the government and the artists had the same interest in promoting freedom. Controls were kept to a minimum, mostly just the censorship of newspapers to manipulate coverage of the war. However, unlike the pre-war poets’ generation, these young poets were more like the poets who used Nom. They fell under the spell of their own illusions about the power of words.

As for mainstream poetry in the North, although the leaders did not follow examination paths to gain power, they viewed poetry as a means to control the entire body of literature. If in the past, under a monarchist system, the king and his mandarins all wrote poems, then in a communist system all political leaders wrote poems too. For example, Ho Chi Minh (1890-1969), Le Duc Tho (1911-1990), Truong Chinh (1907-1988), and To Huu (1920-2002) all wrote poetry. Poems had to be simple and comprehensive so that political power could be spread widely by them; the influence of poetic power must be accepted by all classes. A few of the poets were repressed and found expression not in content but in words, another form of self-delusion. Although the North and the South were isolated from each other and opposed politically, the Northern out-of-mainstream poetry and Southern poetry had the same trends: it represented antagonism, obstructed politics and obstructed studies that created extreme literature and pushed the rhetorical system to the point that it no longer made sense, that it no longer developed along set lines as had pre-war poetry. The notion of idea-beyond-word became a habit, guiding all literary critique as well as political thought.

After 1975, the literary power of mainstream poetry was in the hands of the generation that fought against America during the war. This is the official party line. The Young Poets, who grew up after 1975, have been marginalized. Poets of this generation have no means to mass produce their work other than utilizing the global internet or handing out poems to friends and acquaintances. While most of the Nhan Van Giai Pham writers who opposed French colonialism were educated in French culture, the generation that fought the Americans was not that lucky. Most of them had no knowledge about western culture. Their education was limited to literary studies of the former Soviet Union. The reaction of the Young Poets to this trend was clear. The Young Poets turned to the styles used by writers of the 1960s in the South. These styles were considered corrupt and reactionary by the communist government. Since these writers only connected with words on the surface, the hypnotic power of these words made them fall victim to its illusions. These poets lived in a delusional world, increasingly detached from the art of poetry and from daily life.

Thus, both the poets of the mainstream and the marginalized poets lacked the ability to change. In fact, they did not desire change because that would mean giving up everything that they had; all would be lost. Poetry was left without a readership. Mainstream poetry continued with the trend of the pre-war time of using rhymed structure or broken forms, and it followed the politically-correct themes closely. Nobody could understand the marginalized poetry either. That fact pleased the communist government well because it did not want to have any problems. Vietnamese poetry lost its function of creating better understanding for people. It stayed away from social changes when it should have reflected people’s craving for a better life, an ability to reconcile conflicts and the easing of all of the wounds of war. The interference of politics in literature had created a dysfunctional literature, reflecting a dysfunctional society. Of course, both poets and poetry were victims of outside pressures. They were powerless in the fate of historical tragedies, whereas the cultural and literary spheres of free societies were independent of the political sphere and could grow and prosper, evolving with life, in-step with the advance of civilization.

Absent such conditions, regardless of time, literature would remain the same. However, at the end of the war, another mass migration happened. Millions fled the homeland. This time, it was more tragic than any earlier migrations in Vietnam history. This migration resulted in many deaths in the high seas. At that time, some young poets well-versed in the Vietnamese language came to free countries. They faced culture shock. Two decades later after many difficulties, they recognized the weaknesses and the dead-end situation of Vietnamese poetry over more than half a century. The Vietnamese New Formalism movement emerged at the beginning of the year 2000. Three years later, unlike the transformation from Tang poetry to pre-war poetry, this movement brought on many intense debates. It was because Vietnamese New Formalism attempted to liberate Vietnamese poetry from the shackles of the rhetorical system. However, traditional writing methods and reading habits still embraced Vietnamese literature regardless of whether the writers and readers lived in Vietnam or overseas. Conservative writers and readers feared that New Formalist poetry would eclipse other traditional styles such as the rhymed or free verse styles. This fear is unfounded if one spends more time studying Vietnamese New Formalist theory and discourse closely.

Vietnamese New Formalism is a technical term that was borrowed from American New Formalism, but the two approaches are not entirely similar. In American New Formalism, the poet returns to traditional metered verses and rhyme-schemes, introduces normal everyday language into poetry to create everyday poetics, and continues the revolution that had begun a century before with the first phase of Romanticism and free-verse poetry, but which was mitigated by avant-garde movements of the first half of the century. First of all, Vietnamese New Formalism had to contend with the difficulties of introducing normal everyday language into poetry because of the molds that had formed around the rhetoric of pre-war poetry and 1960s free-verse poetry. Secondly, it had to adapt New Formalism techniques from a polysyllabic language (English) to a monosyllabic language (Vietnamese) with all the entailing structural differences. Incidental to the process, Vietnamese New Formalism poets received Blank Verse from Western Poetry, and discovered unrhymed meters in their poetry. They created verses of five, seven, eight or six-eight syllables/words, and replaced the rhyme and meter of pre-war poetry with repetitions and enjambment. Not only did they adapt the principles of Iambic meter from English traditional poetry, they also incorporated new effects such as the Butterfly Effect, feedback and iteration, which is based upon naturally evolving sequences.

However, New Formalism does share some characteristics of classical, pre-war and folk poetry. That is, it is endowed with the Vietnamese spirit and the ability to adapt and absorb. It is the natural transformation of past traditions into something new and more vibrant. If the pre-war poetry keeps the rhyme of Tang poetry, Vietnamese New Formalism abandons the rhyme, continuing to conciliate with Western culture. It could be said that Vietnamese New Formalism is a new trend, which learns from both the pre-war and free verse to seek a new poetry, like the voice of all Vietnamese people who endeavor earnestly as they change to beat the same rhythm with the larger world communities. Through the use of the vernacular, New Formalism has the ability to relate to everyone regardless of status, power, education, or background. It is a more democratic art form, better disposed to connect writers and readers, leading the way for other fine arts to follow, that of the novel, the plastic arts, and the performance arts.


Once the Vietnamese accepted a market economy, they turned a new page in their history. For now, their economy is still guided by socialist theories, but with time, Vietnam will change further to find its rightful place in the world. Poetry and literature are the sight of and for an entire people. The Vietnamese must learn and adapt new techniques that will allow their voices to be heard. But for communication to take place, they must also become attuned to what is being said by others around the globe. Throughout its history, Vietnamese literature has been repressed by political power or by illusive power. Political power creates a literate elite class or literary cadre that compromises with the state in return for privileges. Illusive power causes literature to become impotent, conservative, out-of-touch with reality. Literature has been parasitic on power for too long, having been subservient to political power and psychologically dependent upon its whims. The debates of the past and the present have been obsessed with the competition to get the influence of illusive power, not with engagement to change literature or how to bring literature more in-line with real-life. The masses are marginalized, pushed out of the literary sphere. If they are involved as a necessary evil, they are manipulated like puppets for the benefit of the powers-that-be.

Without a firm foundation in aesthetic theories and methodology as a guide, how can it even be possible to develop literature? Thus, we are left in an enigmatic state of limbo. Either the political theory of Marxist-Leninism or a consumer-oriented industrial approach is applied to interpret the literary productions of this half agrarian and half communist society. This is proof that those engaged in literature lack the basic understanding of the foundations of literature. Vietnamese literature had no role to play in the reconciliation and reconstruction of Vietnam after a most destructive and divisive war, not even in the limited realms of art and culture. The poet Frederick Turner35 in his speech delivered September 21, 2002 at The Philadelphia Society Cleveland Regional Meeting, under the subject-title oâThe New Classicism and Cultureoï says:

“... but with the internet a significant new element has been introduced, and whereas it took the Renaissance perhaps three hundred years to diffuse throughout Europe, and the Romantic movement a hundred years to diffuse through the West, it need take only a decade or two for the whole world to wake up to the change that is happening in the culture climate.”

But the above notions are not true with respect to Vietnam because the state maintains direct control over every intellectual production and censors literature from abroad, presenting distribution within Vietnam. The miniscule drip-drop of information that makes it past internet fire-walls simply cannot substitute for the deficiencies of basic ideology and study. Such tidbits evoke more confusion than literary inspiration. But not everything can be blamed on the state and the political regime. True literature should not be engaged in the building-up or deconstruction of a government, but should be expressive of and reflective about the social life. The government of Vietnam is utilizing the mainstream literature and mass media under its control to build-up the regime and to stabilize its political structures; it is also coming under tremendous pressures from the international community, from intellectuals and religious leaders calling for greater freedom, democracy and human rights. Furthermore, the state has neither the will nor the way to control all the developments of marginalized literature or literature on the fringes of society. Thus, Vietnam has a unique opportunity at this time to develop new aesthetic perspectives. The poet is relatively free to create. Unfortunately, sometimes poets do not know what to do with this freedom. They are keeping themselves in shackles, haunted by the specter of political control, and unwilling to break free from their chains, detach themselves from the past and rise up to create a more vibrant literature.

Today, more than 50% of the Vietnamese population has come into existence since the end of the war in 1975. They have no particular attachment to biases and backwardness of the generation that participated in the war. Meanwhile, Vietnam is further benefited by the three million overseas ex-patriots who have acquired tremendous scientific knowledge combined with broad cultural and intellectual knowledge of the many different societies of which they are now a part. They have become acculturated and well educated in their newfound countries, and they can help Vietnam reconcile with the international community in many ways undreamt of just a generation ago. This is a unique opportunity that comes around only once every thousand years! Each of the periods of literature has its own historical place, no one contests that. But being knowledgeable in the ways of the past does not mean we are condemned to repeat it, forever haunted by its ghosts. Once we have identified the problems of the past, we have also discovered the path to the future.

The author is certain that this essay will be received with debate and engulfed in controversy once it is published. But he is willing to accept this risk and responsibility. His only intention is to breathe new life into Vietnamese poetry so that it may gain strength and momentum to catch up with the rest of the world of poetry. Having reviewed the evolution of Vietnamese poetry through historical developments, the changes and continuity that it has undergone, we can conclude that Vietnamese poetry has much potential and aspires to the level o f world-class literature. If only the Vietnamese poets would have the courage to accept the truth about Vietnamese literature, with all its failures and shortcomings and accept new concepts and ideas in-step with the times. Given the many opportunities afforded to us right now, we can make fundamental changes to Vietnamese literature in this generation. Otherwise, the task will fall onto the following generation. Sooner or later, change will happen because poetry will reach inside itself, seeking change.

I would like to thank Dr. Carol Compton, Do Vinh, Nguyen Thi Ngoc Nhung for helping me to translate and edit this paper. My thanks also go to Nguyen Tien Van and Do Kh. for their comments.


Dao Duy Anh . Vietnam Van Hoa Su Cuong (Brief history of Vietnamese Culture). Hoi Nha Van, 2000.

Nguyen The Anh. Vietnam Duoi Thoi Phap Do Ho (Vietnam under the French colony). Lua Thieng, 1970.

Nghiem Toan. Vietnam Van Hoc Su Trich Yeu (Brief history of Vietnamese Literature). Song Moi, 1949.

Tran Van Giap. Luoc Truyen Cac Tac Gia Vietnam (Brief Story of Vietnamese Authors). Van Hoc, 1972.

The Ky 21 Magazine # 122, June 1999.

The Ky 21 Magazine # 159, July 2002.

Khe Iem. Tan Hinh Thuc, Tu Khuc va Cac Tieu Luan Khac (New Formalism, Four Quartets, and The Other Essays). Van Moi, 2003.

Edward Mc Nall Burns, Robert E. Lerner, Standish Meacham. Western Civilzations. Volume II. W. W. Norton & Company, New York London., 9th Edition.


1. According to Tran Van Giap, the first Vietnamese novels were Canh Le Tuyet Diem (1921), Cuoc Tang Thuong (1922) by Dang Tran Phat and To Tam (1925) by Hoang Ngoc Phach.

2. For over one thousand years, (from 111 B.C.E to 936 C.E), Vietnam was dominated by Han China Dynasties. During this period, there were two revolts led by Hai Ba Trung (40-43 C.E) and Ly Bi who declared themselves Queen and Emperor.

3. The dynasty established by Ngo Quyen lasted fewer than thirty years and was overthrown in 968 by twelve local rival chiefs. After that, the chiefs were defeated by Dinh Bo Linh who reigned under the name Dinh Tien Hoang. That was the Dinh Dynasty (968-980). After Dinh Tien Hoang died, Le Hoan, the commander-in-chief of Dinh Bo Linh's army, seized the throne, and called himself Le Dai Hanh. Ly Cong Uan, a former temple orphan who had risen to commander of the palace guard, succeeded Le Hoan in 1009, thereby founding the great Ly Dynasty that lasted from 1010 until 1225. The Tran family, which had effectively controlled the Vietnamese throne for many years, replaced the Ly Dynasty. In 1400 General Ho Quy-Ly seized the throne and proclaimed himself founder of the short-lived Ho Dynasty (1400-07). In 1414, China's Ming Dynasty intervened and took control. Le Loi, one of Vietnam's most celebrated heroes, was credited with rescuing the country from Ming Chinese domination in 1428. Le Loi then ascended the throne, taking the reign name Le Thai To and establishing the Le Dynasty (1428-1788). At the end of Le Dynasty, Mac Dang Dung, a scholar-official, seized the throne (1527-1592). Trinh Tung helped the Le king to restore the throne but took the power under the title of Chua (Lord). A descendant of the Nguyen family and former Le Dynasty general seized control of the southern part of the country, establishing himself as Chua Nguyen (Lord Nguyen), like the Trinh. The country was divided into two parts, North and South, the first time from 1543 to 1788. In 1792, The Tay Son Rebellion (1771-1802), which ended the Trinh and Nguyen Lords’ Dynasties, was led by three brothers from the village of Tay Son in Binh Dinh Province. Under the Tay Son, Vietnam was united after more than 200 years of civil strife and divisions under the Trinh and Nguyen Lords. Meanwhile, Nguyen Anh, a descendant of the Nguyen family, fled mainland Vietnam and took refuge on Phu Quoc Island. Soon thereafter, he met French missionary bishop Pigneau de Behaine and asked him to be his emissary in obtaining French support to defeat the Tay Son. Nguyen Anh's forces took Phu Xuan in June 1801 and Thang Long a year later. He came to rule under the reign name Gia Long. The Nguyen Dynasty lasted from 1802 to 1945.

4. “Katha” (Sayings) are short verses, easy to understand and remember, summarizing religious teachings. “Kinh” (Prayers) are essays to explain the teachings.

5. The date of the birth and death of Han Thuyen, whose true name was Nguyen Thuyen, is unclear. Under the reign of Tran Thai Tong, in 1282, there was a crocodile in the Lo River. The emperor asked Han Thuyen to make a funeral oration and throw it into the river to drive away the crocodile. The crocodile went away, and the emperor rewarded and renamed him Han Thuyen because his meritorious deeds were the same as Han Yu before him. Han Thuyen was a talented poet who wrote Nom poetry and was the first person to apply the techniques of Tang’s prosody to Nom which also came to be known as Han prosody. This is the poem of Han Thuyen:


O, Crocodile don’t you know,
The Eastern bountiful sea is here.
Phu Luong is sacred land,
Wherefore you wander lost there?

Have you forgotten the Viet of old?
Our seafarers most heroic,
Taught to tattoo by the Hung kings,
They frighten even the sea dragons.

Descendants of royals and saints,
From Hai Ap, took the place of the celestial throne.
Resounding in martial ars,
They pacify the rivers and the seas.

Tigers and lions know to stay away,
Our peasants and people live in peace.
In the name of our emperor do I speak,
Go forth to the Eastern Sea and roam free.

Phu Luong: Lo River.

Quoted from “Les chefs-d'oeuvres de la litterature vietnamiennes”, Duong Dinh Khue, Kim Lai An Quan, Saigon, 1966).

6. Because of a series of edicts forbidding the practice of Christianity, the French government intervened militarily and demanded the cession of three provinces: Bien Hoa, Ba Ria, and Vinh Long. On June 5, 1862, Emperor Tu Duc signed the Treaty of Saigon. After that, the French controlled North Vietnam with the intention of opening the Red River to commerce to Southern China. Finally, the Nguyen Dynasty had to accept the French protectorate over Central and Northern Vietnam under the terms of the Patenote Treaty, which was established on June 6, 1884.

7. At the end of July 1884, the emperor Phuc Kien died; Nguyen Van Tuong and Ton That Thuyet, two high-ranking mandarins, endorsed Ham Nghi for the throne, resisted the Patenote Treaty and engaged the French militarily, but failed. They escaped with the Emperor Ham Nghi and issued orders to rebel against the French, which came to be known as the Can Vuong (Loyalty to the King — King Restoration) movement, attracting support from both scholars and peasants from throughout the country. Two famous leaders from this period are Nguyen Xuan On (1825-1889) and Phan Dinh Phung (1847-1895).

8. Phan Boi Chau (1867-1940) and his comrades, favored retaining the independent monarchy with the financial support of China and Japan. They endorsed Ky Ngoi Hau Cuong De, a direct descendant of Gia Long to fill this role as a leader of a nationalist movement. In 1905, they brought Cuong De to Japan and called upon Vietnamese Youth going to Tokyo for military and political training to drive out the French through armed resistance in order to restore Vietnamese independence.

9. Doubtful of assistance from Japan, (because Japan also wanted to dominate Southeast Asia), Phan Chu Trinh (1827-1926) and his comrades built up the Reformism movement, educating people and winning independence through non-violent means. Dong Kinh Nghia Thuc (Free School of the Eastern Capital) was founded in Ha Noi in 1907. Free classes were opened that taught the Vietnamese, Chinese and French languages, as well as basic educational and trade disciplines. Also during this time of political crisis, the French deposed and exiled Emperor Thanh Thai to Re-union Island. The movement then changed to instigating anti-tax demonstrations. The French reacted harshly, arresting and deporting to Con Dao famous scholars such as Phan Chu Trinh, Huynh Thuc Khang (1876-1947), and Ngo Duc Ke (1878-1929).

10. On May 15, 1913, Nguyen Van Vinh, with the financial support of the French, succeeded in publishing Dong Duong Tap Chi (Indochinese Review), in collaboration with Pham Quynh (1892-1945), Pham Duy Ton (1883-1924), Nguyen Van To (1889-1947), Phan Ke Binh (1875-1921), Nguyen Do Muc, and Duong Ba Trac (1884-1944). Later, some writers separated; Nguyen Van Vinh, Nguyen Do Muc, and Phan Ke Binh remained. Dong Duong Tap Chi was a weekly journal that specialized in literature and literary studies. Chinese scholars introduced Vietnamese and Chinese cultural classics and reformist French literature and academic writings.

11.Nam Phong Tap Chi (Southern Wind Review) was a monthly journal. The first issue appeared in July of 1917. Pham Quynh was the editor-in-chief of the Quoc Ngu section and Nguyen Ba Trac (-- 1945) of the Chinese character section, with the editorial assistance of Dong Chau Nguyen Huu Tien (1874-1944), So Cuong Le Du, Nguyen Don Phuc (-- 1945), Tran Trong Kim (1887-1953), and Nguyen Trieu Luat (-- 1946). Nam Phong was published on behalf of the Khai Tri Tien Duc association. (Progressively Open-minded Association). Pham Quynh was the general secretary overseeing operations.

12. Ca Dao (folk songs) are also called Phong Dao (customs songs) because they usually describe the habits and customs of the people through short songs, passing down as tradition of the masses. Often there are four words in a sentence; six-eight or double seven six-eight form is usually used. Proverbs are short and well known, supposedly wise sayings, usually in simple language.

13. Phong Hoa (Customs and morals) was a journal of Nhat Linh (1905-1963), who brought it from Pham Huu Ninh; the first issue was dated September 22, 1933. It was the voice of Tu Luc Van Doan (Self-help Literary Group). Phong Hoa was suspended in 1936 because Hoang Dao (1906-1948) wrote a satire of Hoang Trong Phu.

14. Pre-War literature from 1932 to 1945 was a peaceful period before 1945, preceding the Nine-Year War to drive out the French. This period had some trends, such as Romanticism and Realism, influenced by French literature. Also it was a period of development for Nom literature.

15. There were two examinations. “Huong” was the local examination for the baccalaureate held throughout the country. Those who passed the baccalaureate went to the Capital to take the “Hoi” examination for the doctoral and junior doctoral degrees. The Huong and Hoi examinations had a similar structure: the candidates were tested on “Kinh Nghia” (the meaning of classic works), “Van Sach” (dissertation), “Tho Phu” (poetics) and “Tu Luc” (coupled sentences). Kinh Nghia was in prose, declaiming a sentence that usually was comprised of excerpts from classical Chinese literary works. Van Sach was a dissertation, questioning and responding to something related to the present or ancient time. Poetry was both rhymed and symmetric; Tu Luc was parallel constructed sentences, without rhyme but with symmetry.

16. After being defeated at Dien Bien Phu, the French surrendered to Viet Minh forces on May 7, 1954. This defeat led to the Geneva Agreements on July 20, 1954. Vietnam became demarcated at the 17th parallel. About one million refugees escaped from the North to the South of Vietnam.

17. “Nhan Van Giai Pham” (Humanism Quarterly Magazine) first appeared in January of 1956 with the Spring issue, followed by the Fall and Winter issues, and contained the writings of the writers and poets who wanted to reform the literature such as Phan Khoi, Hoang Cam, Le Dat, Phung Quan, and Van Cao. Only a year later, their writings were suppressed and the writers forbidden to publish for the next 30 years.

18. Ly Toet and Xa Xe were the name of two cartoon characters appearing in Phong Hoa, a journal “to joke and change the customs and morals of the time”. Ly Toet, a village headman, had red and teary eyes. Xa Xe was an obese villager.

19. In 1956, in an attempt at reforming the Chinese Communist Party, Mao Zedong launched the “Hundred Flowers Movement”, which encouraged intellectuals and cultural leaders to speak their minds and to push the country forward through open debate. The campaign quoted from classical poetry, “Let one hundred flowers bloom and one hundred schools of thought contend...” Later, Mao turned on the critics, denouncing them as “bourgeois rightists” and “enemies of the people”. The purpose of the campaign was to purge opposition within the leadership. “The Great Leap Forward” (1958-1961) followed.

20. In response to Khrushchev’s “secret speech”, in Poznan, Poland, 15,000 workers revolted on June 15, 1956, giving reason for the Red Army to move into Polish cities. In an effort to subdue the riots, The Polish Communist Party reinstated Wladislaw Gomulka as Party Secretary, a man imprisoned by Stalin and seen as liberal to the people. The Red Army later withdrew, and the Soviet government loosened their control over Poland.

21. In 1956, the people of Hungary hoped that Khrushchev’s “secret speech” would bring an end to the cruel reign of Matyas Rakosi, a close and reliable cadre of the Soviet Union. The anti-Soviet sentiment among the population focused on Rakosi, culminating with the funeral of a moderate party member. Approximately 300,000 students and workers demonstrated on October 6,1956. The next day the Hungarian Politburo made Imre Nagy, a moderate, Party Secretary in order to quell the crowds, and the Hungarian Politburo also called for Soviet assistance. The Protests forced Nagy to bring non-Communists into the government and to order the Red Army away. On November 4, 1956, Soviet forces attacked Hungary. Nagy himself would seek asylum at the Yugoslav Embassy. Janos Kadar took power with Moscow’s backing. Over 20,000 Hungarians were killed and another 200,000 fled to the West. The short-lived revolution was completely crushed.

22. After the Paris Treaty, the United States withdrew its Army from South Vietnam. On April 30, 1975, Communist North Vietnam won the War and unified the country after twenty years of division.

23. The Cold War started with the Yalta Treaty, which was signed on February 11, 1945, between the United States of America, Great Britain and the Soviet Union, headed by Franklin Roosevelt, Winston Churchill, and Josef Stalin, respectively. They met in Lavidia Palace to determine how the war should be finished. The purpose of Yalta was the re-establishment of the nations conquered and destroyed by Germany, with an agreement to divide Germany into zones controlled by each of the three nations. Russia would take Berlin and the eastern half of Germany. Russia also let communism influence Eastern Europe, including Poland, Czechoslovakia, Hungary, Romania, and Bulgaria. In exchange, Russia agreed to join the war against Japan. Eventually, Eastern Europe was to regain its independence and hold its own national elections to create independent governments. But Russia prevented popular elections by assigning permanent Communist governments while the United States, busy in its war against Japan, did nothing. The Cold War started in 1945 and ended in 1991, the year RussianOÁs communist government failed.

24. August 1944

25. March 1945.

26. From March 1945 onward.

27. On August 25, 1945.

28. Until January 1947.

29. On March 6, 1946.

30. The conflict between China and Vietnam lasted from February 17, 1979, to March 5, 1979, about 29 days. The incursion was a response to what China considered was Vietnam’s increasingly intimate relations with the Soviet Union and mistreatment of ethnic Chinese living in Vietnam. China also thought that Vietnam attempted to repatriate its ethnic Chinese residents, and pursued hegemony and “imperial dreams” in Southeast Asia.

31. Cynthia Cohen, “Peace and Aesthetic Experience: Coexistence, Reconciliation and the Arts”, translated by Nguyen Thi Ngoc Nhung.

32. The Tale of Kieu by Nguyen Du (1766-1820) is a story about Thuy Kieu and her fifteen years of hardship. She drifted from one tragic circumstance to another. Despondent in love, she was tricked by an unscrupulous womanizer, So Khanh, and sold to a brothel. Her true love was Kim Trong; tragedy struck, and she became married from Ma Giam Sinh to Tu Hai. She attempted to commit suicide to get out of this relationship, but survived and was rescued by Giac Duyen, a nun. She ended up in a nunnery. The author of this work, Nguyen Du, was a talented and erudite scholar, a high-ranking mandarin of both the Le and Nguyen Dynasties.

33. Cung Oan Ngam Khuc (Sorrows of an Abandoned Queen) of On Nhu Nguyen Gia Thieu (1744-1789) describes the trials and tragedy of a young girl who was chosen to go into the royal harem for her beauty and talent, which surpassed that of many other girls of her teen years. At first, she was dearly loved by the King, only to be abandoned later when her beauty and talent faded. She lived out the rest of her life moaning with grief and self-pity for a “woman’s unappreciated lot”.

34. Chinh Phu Ngam (The Song of a Warrior’s Wife) is a lamentation written by Dang Tran Con in Han characters and free verse, with long and short sentences, translated into Nom by Doan Thi Diem. Dang Tran Con, exact dates of birth and death unknown, was reputed to be liberal minded, to like wine, and to be a good poet. During his period, the Le emperor and Trinh Lord enforced strict rules regulating such things as no fire at night. To avoid punishment for breaking this regulation, Dang Tran Con dug a shelter in the ground and lit lamps to read books under cover of earth. When the Trinh Lords took power, they entrusted much power in eunuchs who abused their privilege and oppressed the people. Hostilities broke out throughout the country. The mandarins sent in soldiers to crush these rebellions. These soldiers had to renounce their homes, wives and children, and were often killed in battle. Dang Tran Con wrote these famous Chinh Phu Ngam epic poems, which have been handed down through many generations.

35. Frederick Turner, “The New Classicism and Culture”, translated by Nguyen Tien Van.


Translated by J. DO VINH

(Hay Bức Tranh Văn Học)

Khế Iêm

Trong hội nghị hàng năm lần thứ 56 của Hiệp hội Nghiên cứu Á châu (Association For Asian Studies) hợp tác cùng Hội đồng Giáo chức Giảng dạy và Nghiên cứu Ngôn ngữ Vùng Đông Nam Á (Council of Teachers of Southern Asian Languages), thơ là một phần của chương tŕnh. Chủ đề của cuộc hội thảo (Panel Description): Thơ, cửa sổ qua lịch sử và biến đổi ở vùng Đông nam Á (Poetry as a Window on History and Change in Southeast Asia). Hiểu một cách nào đó, thơ gắn liền với lịch sử và biến đổi. Lịch sử ở đây được hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm cả những biến đổi về ngôn ngữ, văn học và chính trị, v́ đó là những yếu tố không thể nào tách rời của khu vực văn hóa. Đề cập tới thơ, có nghĩa là đề cập tới toàn cảnh văn học v́ trước thời kỳ chữ Quốc ngữ, Việt nam hầu như không có văn xuôi. Cho đến khi chữ Quốc ngữ được dùng để dịch những tác phẩm của Trung quốc và Pháp, và vào lúc Đông dương Tạp chí ( 1913) ra đời, mới bắt đầu xuất hiện truyện ngắn. Như vậy tiểu thuyết chỉ mới có từ khoảng đó trở về sau, tiêu biểu là tác phẩm Tố Tâm (1925) 1 , một tiểu thuyết lăng mạn của Hoàng Ngọc Phách. Những tiểu thuyết sau đó dù lăng mạn hay hiện thực đều sáng tác nương theo cách kết cấu và diễn đạt qua những tác phẩm dịch ngoại quốc, ḥa nhập cùng phong cách của nghệ thuật tu từ của thơ. Những biến động văn học, chủ yếu do thơ, v́ thơ mới chính là linh hồn của mọi biến động trong văn học. Nhưng thơ, xuyên suốt hơn 1000 năm, luôn luôn bị chi phối bởi quyền lực chính trị, cùng với sự thay đổi chữ viết, v́ thế chúng ta phải nh́n qua nhiều khía cạnh, nhiều lăng kính từ ngôn ngữ, những biến cố lịch sử cùng ảnh hưởng văn hóa từ Trung hoa và phương Tây để có thể hiểu rơ những khúc quanh chuyển đổi của thơ nói riêng và văn học Việt nam nói chung.

Những thời điểm văn học

Trong lịch sử, Việt nam đă có khoảng 1000 năm lệ thuộc Trung quốc 2 (từ năm 111 trước Công nguyên đến năm 938 sau Công nguyên) và 80 năm bị Pháp đô hộ (1883-1945). Những năm tháng mất chủ quyền đă hằn lên dân tộc Việt những dấu ấn văn hóa, và ảnh hưởng sâu đậm tới tâïp tục, đời sống và văn học. Người Hán khi cai trị đă mang tới tập tục, đồng thời dạy chữ viết để dùng trong công việc hành chính thông thường, bởi v́ trước đó, người Việt có tiếng nói riêng nhưng không có chữ viết. Sau khi Ngô Quyền (939-965) giành được độc lập, đến đời nhà Đinh 3 (968-980) mới tổ chức theo chế độ chuyên chế của Trung quốc, và tiếp tục dùng chữ Hán trong các công văn giấy tờ và sự giao tiếp giữa hai nước. Thơ chữ Hán có lẽ đă bắt đầu từ đời nhà Lư, do những nhà sư làm ra, thường là các bài kệ 4 , v́ trước đó, việc học chỉ có ở trong các chùa chiền. Phật giáo vào Việt nam qua hai đường Ấn độ và Trung hoa, phần nhiều kinh điển dịch ra chữ Hán nên các nhà sư giỏi chữ Hán, và Hán học nhờ Phật học mà truyền bá trong dân gian.

Đến thế kỷ thứ 10, hầu như mọi nghi lễ, học thuật, văn tự, nghệ thuật, tôn giáo cho tới chế độ gia tộc, chính trị, xă hội đều rập khuôn theo Trung quốc. Năm 1075, vua Lư Nhân Tôn mở khoa thi đầu tiên, để tuyển chọn nhân tài ra làm quan. Do đó, tuy thoát ra khỏi sự lệ thuộc về chính trị, nhưng vẫn lệ thuộc vào chữ viết và văn hóa, cho đến đời vua Trần Nhân Tôn (1279-1298), Hàn Thuyên 5 lấy chữ Nôm làm bài “Văn Tế Cá Sấu”, một loại chiết tự theo chữ Hán, nay đă thất truyền. Chữ Nôm, chuyển âm nói của tiếng Việt, cách viết cũng khó như chữ Hán, chỉ giới quan lại và sĩ tử mới hiểu, nên không thông dụng trong dân chúng. Chữ Nôm có từ bao giờ, không ai biết, nhưng có lẽ phát sinh từ nhu cầu của đời sống xă hội, có những tên người, tên xứ, tên đồ vật... không dùng chữ Hán để viết trong các công văn, giấy tờ, phải ghép những chữ Hán, một phần hay toàn thể, để thành chữ mới, viết tiếng Việt. Chữ Nôm có một số qui luật nhưng chưa được điển chế đúng mức, mỗi người dựa theo ư riêng mà đặt thành nên khi đọc phải đoán ư mà hiểu.

Vào thế kỷ 16, trong thời Trịnh Nguyễn phân tranh, những nhà buôn và nhà truyền giáo phương Tây bắt đầu đặt chân tới Việt nam. V́ chữ Nôm khó học, các giáo sĩ bèn dùng mẫu tự Latinh, ghi âm tiếng Việt để dễ dàng truyền đạo, và dịch kinh Thánh. Chữ Quốc ngữ là công sức của nhiều người, gồm các giáo sĩ Ư, Pháp, Bồ Đài Nha... Đến năm 1651, Giáo sĩ Alexandre de Rhodes (1591-1660) soạn ra cuốn tự điển Việt-Bồ-La và in tại Roma th́ chữ Quốc ngữ được dùng từ đó. Khi người Pháp chiếm Nam kỳ 6 vào năm 1863, chiếm toàn Việt nam 1884, đặt Nam kỳ làm thuộc địa (áp đặt dùng chữ Quốc ngữ), Bắc và Trung kỳ thuộc chế độ bảo hộ (chữ Quốc ngữ được dùng sau đó). Vào thời kỳ đầu, phải lo b́nh định những phong trào Cần Vương 7 , đến năm 1915 mới băi bỏ chế độ khoa cử ở miền Bắc, và Huế vào năm 1919, mở trường đào tạo một thế hệ mới, để làm việc cho Pháp. Song song, năm 1906 Phan Bội Châu tổ chức phong trào Đông du 8 , đưa sinh viên Việt nam sang Nhật du học, v́ thấy Nhật Âu hóa mà trở nên hùng mạnh, nâng cao tinh thần yêu nước của thanh niên. Đầu năm 1907, một số nhà Nho yêu nước như Lương Văn Can, Nguyễn Quyền, Hoàng Tăng Bí, Dương Bá Trạc... mở trường Đông kinh Nghĩa thục 9 , chủ trương bỏ chữ Nôm, dùng ngay chữ Quốc ngữ, đưa vào tinh thần dân tộc, tiếp thu tư tưởng mới, nâng cao dân trí, chống lại sự đồng hóa văn hóa.

Đến cuối năm 1907, Pháp đóng cửa Đông kinh Nghĩa thục, kư kết với Nhật cấm du học sinh. Công cuộc tranh đấu của phong trào Đông du và Đông kinh Nghĩa thục thất bại, một số học giả quay về thỏa hiệp với Pháp, làm công việc nghiên cứu, khảo luận, dung ḥa văn hóa Đông Tây. Nằm trong chiến dịch tuyên truyền văn hóa, chính phủ thuộc địa Pháp tài trợ cho Đông Dương tạp chí 10 (1913-1915) của Nguyễn Văn Vĩnh, chuyên dịch thuật những tác phẩm từ Hán văn và Pháp văn ra Quốc ngữ, đặc biệt là Nam Phong tạp chí 11 (1917-1932) của Phạm Quỳnh, bằng ba thứ tiếng, Việt (Quốc ngữ), Pháp và Hán, lựa chọn những tác phẩm có giá trị tư tưởng, biên khảo công phu, mang tính học thuật, phát hành rộng răi để lôi kéo mọi thành phần người đọc, từ cựu đến tân học, truyền đạt học thuật cổ kim và du nhập tư tưởng Đông Tây. Cuốn “Tục ngữ Phong dao” (1928) của Nguyễn Văn Ngọc (1880-1942), sưu tầm 8000 câu ca dao tục ngữ 12 , nằm trong chiều hướng đó, bắc cầu cho sự ḥa điệu sau này giữa thơ cũ và mới. Ở đây chúng ta thấy sự quan trọng của chữ viết, mẫu tự La tinh dễ học, dễ viết, gần gũi với chữ viết của Anh, Pháp, đă chuyển ảnh hưởng văn hóa từ Trung quốc qua phương Tây.

Từ 1932, một thế hệ mới trưởng thành, không c̣n theo khuynh hướng dung ḥa văn hóa Đông Tây của thế hệ Đông dương và Nam phong tạp chí, đả kích cái cũ, ca ngợi cái mới. Khởi đầu là nhà văn Nhất Linh, xuất bản tờ Phong Hóa 13 , và thành lập Tự Lực Văn Đoàn vào năm 1933, gồm Nhất Linh, Khái Hưng (1896-1947), Thạch Lam (1910-1942), Hoàng Đạo, Tú Mỡ, Nguyễn Gia Trí (1908-1993) và Thế Lữ (1907-1989), dùng chữ quốc ngữ để sáng tác thơ văn. Sau đó thêm Xuân Diệu (1916-1985). Nhiều nhà thơ khác, Huy Cận (1919-), Vũ Hoàng Chương (1916-1976), Đinh Hùng (1920-1967)... xuất thân từ ḍng dơi Nho học, có Tây học, kết hợp giữa thơ Đường với ca dao, là một ḍng thơ dân gian, và văn thơ Pháp, để làm thành loại thơ vần điệu đặc biệt Việt nam, gọi là Thơ Mới 14 . Cho tới thời điểm này, mọi sinh hoạt chữ nghĩa, văn thơ bằng chữ viết, đều hạn chế trong những thành phần có học ở thành phố, v́ đa số người dân vẫn c̣n mù chữ. Đến đây, văn học Việt nam chính thức bước hẳn qua một thời kỳ khác, chấm dứt một thời gian dài ảnh hưởng văn hóa Trung hoa.

Trước đó, Việt nam theo chế độ quân chủ chuyên chế của Trung quốc, dựa vào cách tổ chức xă hội của Nho giáo để cai trị dân. Nho giáo trở thành một học thuyết chính trị và nhà Nho khi làm quan, trở thành những nhà chính trị, thi hành lư tưởng trị nước an dân. Nho giáo chủ trương quân quyền và phụ quyền, vua là con trời, bắt bầy tôi chết, bầy tôi phải chết. Cũng như trong chế độ gia trưởng, quyền của người cha là tuyệt đối. Vua chúa dựa vào giai cấp Nho sĩ để trị nước an dân, Nho sĩ dựa vào vua chúa để hưởng đặc quyền đặc lợi. Để thi hành quan điểm chính trị, nhà Nho nắm lấy chính quyền, ra làm quan, qua con đường khoa cử. Trong các kỳ thi 15 , sĩ tử phải làm thơ văn bằng chữ Hán, đúng vần và luật, rất phức tạp và khó khăn, và nếu phạm những điều cấm kỵ, có thể bị tù tội. Nho học biến thành lối học khoa cử, kết quả là từ vua tới quan đều là những nhà thơ lành nghề trong các lối từ chương, tiểu xảo, đẽo gọt câu chữ sao cho cầu kỳ bóng bảy. V́ vậy trải qua gần hai ngàn năm ảnh hưởng Trung hoa, thơ chữ Hán chỉ là loại thơ quan trường, ít có giá trị, nếu so sánh với những nhà thơ đời Đường của Trung hoa. Thơ từ khởi đầu là một phương tiện t́m kiếm quyền lực, rồi sau đó trở thành quyền lực. Khi nhà Nho biến thành ông quan, những nhà cai trị, thơ mang ư nghĩa linh thiêng, tôn kính, không c̣n là một nghệ thuật thông thường. Chữ Hán được coi như chữ của Thánh hiền, không thể đem ra để đùa cợt, giải khuây. Nhưng từ khi Hàn Thuyên dùng chữ Nôm, là chữ nôm na của bọn dân quê chất phác, làm bài văn tế, th́ càng lúc càng có nhiều người làm thơ chữ Nôm để làm dịu bớt những lễ nghi phép tắc căng thẳng trong chốn quan trường. Thơ Nôm mượn những thể thơ của Trung hoa, dần dần chuyển hẳn, dùng ngay thể thơ dân gian là lục bát hay song thất lục bát. Như vậy, lúc đầu những nhà thơ chỉ dùng chữ Nôm làm thơ để mua vui, sau đó một số nhà thơ có tài, lại gặp được thứ chữ có thể tự do giải bày tâm sự, đă đẩy thơ Nôm lên hàng nghệ thuật hơn cả thơ Đường, làm thành ḍng thơ cổ điển, tiêu biểu là Nguyễn Trăi. Con người quan cách lấn lướt con người mua vui, thơ Nôm trở thành loại thơ cao cấp, đầy điển tích khó hiểu, thay thế thơ chữ Hán.

Nếu trước kia thơ chữ Hán và quyền lực chính trị nhập làm một th́ bây giờ, thơ chữ Nôm tách ra, đối kháng với quyền lực chính trị. Trong con người nhà thơ, ẩn chứa hai thứ quyền lực, vừa ảo tưởng vừa chính trị, vừa là nhà thơ vừa là ông quan, như Nguyễn Du tuy làm quan với triều đ́nh nhà Nguyễn nhưng luôn luôn bất măn, đành dùng thơ để gửi gấm tâm sự. Thơ chữ Nôm cũng như chữ Hán là sản phẩm của nền văn hóa phong kiến, thấm đẫm tính chất quan quyền, độc đoán, mất hẳn sự cảm thông với đại chúng, chỉ dành riêng cho tầng lớp sĩ phu, tự mệnh danh là “đại nhân, quân tử”. Người đọc và nhà phê b́nh, dĩ nhiên, không có vị trí nào trong ḍng thơ đó. Khi người Pháp vào đô hộ, chấm dứt khoa cử, đào tạo một thế hệ mới, v́ chỉ lo trị an, ít quan tâm và can thiệp vào việc sáng tác, nên thơ văn mới rũ bỏ được những ám ảnh quyền lực ảo tưởng và chính trị.

Người b́nh dân không biết chữ Hán, chữ Nôm, c̣n chữ Quốc ngữ chưa phát triển, đứng ngoài thế giới văn học, có đời sống tinh thần và t́nh cảm riêng biệt, gần gũi với thiên nhiên, bộc lộ qua những câu ḥ giọng hát, từ hàng ngàn năm trước. Ca dao là câu hát phổ thông trong dân gian, thường là theo thể lục bát hay song thất lục bát, diễn tả những lề thói, phong tục, tính t́nh của b́nh dân đại chúng. V́ trong sinh hoạt thường ngày, như đi cấy, tát nước, giă gạo, ngay cả ru con, không có công việc nào mà người b́nh dân không kèm theo những câu hát, để làm vơi đi những sự khó nhọc. Thật ra, ca dao cũng do những người có học làm ra, để răn dạy đời, hay phản ảnh tâm tư t́nh cảm, và là một nhu cầu trong sinh hoạt của xă hội nông nghiệp. Ca dao v́ vậy rất ngắn gọn, 2 hay 4 câu, là một ngôn ngữ có vần điệu, một ngữ điệu hát ḥ, là một loại văn chương truyền khẩu hay văn chương b́nh dân.

Trong khi thơ Đường là một thơ thể luật, rất khắt khe và g̣ bó, niêm luật từng câu ḍng, như ngũ ngôn tứ tuyệt (một ḍng 5 chữ, 4 câu) hay thất ngôn bát cú (mỗi ḍng 7 chữ, 8 câu). Thơ Mới mượn vần, các thể 5, 7 chữ của Đường thi, thêm vào thể 8 chữ và lục bát, nương theo ngữ điệu của ngôn ngữ. Nhưng ca dao cũng chỉ dừng lại ở những câu ḥ hát, theo bản năng tự nhiên, không thể tạo thành luật tắc và quan điểm mỹ học riêng. Những nhà thơ cổ điển và Tiền chiến theo tiếng gọi của tiềm thức, qua ca dao, t́m về bản sắc dân tộc, để h́nh thành ḍng thơ Việt, nhưng đơn thuần chỉ nói lên tâm t́nh của một thiểu số có địa vị trong xă hội. Nếu thơ cổ điển đầy những điển tích và h́nh ảnh của một đất nước Trung hoa xa lạ th́ thơ Tiền chiến là những t́nh tự trai gái, lăng mạn và cá nhân chủ nghĩa, lạc lơng trong đời sống xă hội truyền thống. Trong ḍng thơ Việt, cho tới bây giờ chưa bao giờ có h́nh bóng của đám đông. Đám đông dân chúng, thật ra là mọi thành phần ở ngoài giai cấp văn học, luôn luôn bị nh́n như những kẻ thất học.

Điều đáng nói là từ năm 1932 đến 1945, đất nước tương đối thanh b́nh, nhưng đến năm 1945, thế chiến II chấm dứt, Việt nam rơi vào cuộc chiến 9 năm chống Pháp, và kết quả là hiệp định Genève16, 20-7-1954, chia đôi đất nước: Miền Bắc theo chế độ cộng sản, miền Nam theo chế độ tư bản. Chẳng bao lâu sau, khoảng cuối năm 1960, một cuộc chiến khác bùng nổ, và lần này là cuộc chiến giữa hai miền. Và cũng ở vào thập niên này, miền Bắc có phong trào Nhân văn Giai phẩm 17 , và miền Nam với phong trào thơ tự do, cả hai đều gồm những nhà thơ có khuynh hướng thoát ra khỏi ḍng thơ Tiền chiến, sáng tác theo thể tự do hay gần với thể thơ tự do. Năm 1975, chiến tranh chấm dứt, thơ Việt rơi vào hai thập niên bất động, và tới đầu năm 2000 mới nổi lên phong trào thơ tân h́nh thức. Trong bài viết, chủ yếu chúng tôi dùng phương pháp so sánh, và nương theo những biến cố lịch sử quan trọng để làm bật lên đặc tính và sự chuyển hóa của thơ Việt, từ thập niên 1960 tới nay.

Con đường chuyển hóa

Trong thời gian đô hộ Việt nam, Trung hoa có thời đại nhà Đường (618-906), một thời kỳ cực thịnh về văn học, đặc biệt là thơ với thơ Đường. Cách làm thơ Việt, dù có thay đổi qua nhiều thời đại, nhiều thời kỳ thơ, và cả khi thay đổi chữ viết, vẫn theo tinh thần và phong cách Đường thi. Để hiểu rơ hơn tính cách này, chúng ta có thể dựa vào điển tích như sau:

Nhà thơ Trung hoa, Giả Đảo (779-843), khi c̣n thanh niên, lên kinh đô thi, có làm 2 câu thơ:

Mă túc tŕ trung thụ
Tăng thôi (xao) nguyệt hạ môn

Ngựa ngủ ở khóm cây bờ ao
Sư đẩy (gơ) cánh cổng dưới ánh trăng

Ông chưa ưng ư chữ “thôi” (đẩy), đang đi đường suy nghĩ, không hay có quan Lệnh doăn (quan coi về kinh sư) là Hàn Dũ (768-824) đi qua. Lính dẹp đường bắt, ông tŕnh bày lư do, Hàn Dũ khuyên ông dùng chữ “xao” (gơ) thay v́ chữ “thôi” (đẩy), đắc địa hơn, và tha cho. Ư của hai câu thơ vừa sâu sắc vừa đ̣i hỏi người đọc phải có một sở học uyên thâm. Giả Đảo mượn quan điểm của Phật giáo, coi trần tục là cơi “tâm viên ư mă”, có nghĩa là tâm con người nhảy nhót như vượn, ư lồng lộn như ngựa, không lúc nào yên. Nhà sư kiềm chế được cái tâm của ḿnh, như h́nh ảnh con ngựa ngủ bên khóm cây, bóng soi dưới bờ nước, tượng trưng cho cơi đời hư ảo. Nhưng khi an được cái tâm rồi, nhà sư đẩy( gơ) cửa, để t́m ra chân lư, v́ phật pháp, kinh kệ chỉ là một phương tiện, là ngón tay chỉ, và mặt trăng mới là chân lư. Nhà sư đang trên hành tŕnh đi t́m giải thoát, t́m niết bàn. H́nh ảnh con ngựa, cánh cửa, và ánh trăng tượng trưng cho cái tâm con người, phật pháp và chân lư. Hàn Dũ khuyên dùng chữ “xao” có nghĩa là “gơ”, không những xảy ra trong tức khắc, mà c̣n như ám chỉ, chân lư không ở đâu xa, chỉ trong gang tấc.

Với hai câu thơ thôi, mà đă mở ra cả một nhân sinh quan. Đây là cách làm thơ “ư tại ngôn ngoại”, có nghĩa là ư ở ngoài lời. Sau này, Giả Đảo làm quan, khi cáo lăo điền viên, trở thành nhà sư, vẫn tiếp tục làm thơ, từng than:

Lưỡng cú tam niên đắc
Thi thành song lệ thùy

Ba năm làm được hai câu
Thơ xong, hai ḍng lệ ứa

Sự tích “Thôi Xao” (đẩy, gơ), và phương cách thể hiện ư ở ngoài lời ảnh hưởng xuyên suốt đời sống văn học Việt, từ chữ Hán qua Quốc ngữ, từ thơ Đường qua Tiền chiến, và tự do. Thi pháp Đường thi là một nghệ thuật cấp cao, đ̣i hỏi người làm thơ và đọc thơ phải tinh tường ba nguồn tư tưởng Phật, Lăo và Nho giáo, không chủ trương phản ảnh, mà là vượt thoát khỏi thế giới thực tại. Thơ cổ điển và Tiền chiến là một nghệ thuật tu từ, dùng chữ, chọn chữ, theo như quan niệm của Giả Đảo, chỉ khác là thơ cổ điển lạm dụng điển cố, rút ra từ văn học Trung quốc, c̣n thơ Tiền chiến chủ vào ngôn ngữ óng chuốt để diễn đạt t́nh tự lăng mạn. Thơ Việt cho đến 1945, sinh hoạt trong một xă hội b́nh thường, nên cách làm thơ theo đúng nghệ thuật tu từ, nhưng sau thập niên 1960, ở cả hai miền Nam Bắc, hoàn cảnh xă hội thay đổi, phong cách cũ đă không c̣n phù hợp, những nhà thơ t́m cách thay đổi phương pháp biểu hiện.

Ở miền Bắc, nhà nước cấm đoán mọi sự thay đổi, nên những nhà thơ trở lại với con chữ, dù rằng những sáng tác không thể phổ biến, chỉ giữ lại cho riêng ḿnh. Chữ được dùng một cách khác thường, dù chỉ là những chữ thông thường, không quan tâm tới vấn đề cú pháp, biện minh bằng phương pháp ư ở ngoài lời, đa tầng đa nghĩa, nhưng không có nghĩa nào là đúng thực. Trong khi ở miền Nam, những nhà thơ chủ trương đổi mới, đa số di cư từ miền Bắc 1954, c̣n xa lạ với môi trường sống, vài năm sau lại bị cô lập trong thành phố v́ chiến tranh, quay về nội tâm và sách vở, chú tâm vào chữ, mục đích để tạo cảm xúc chứ không phải truyền đạt tư tưởng. Như vậy, cả hai miền Nam Bắc, và thơ tự do ngoài luồng sau khi đất nước thống nhất vào năm 1975, quan điểm tu từ là t́m những chữ hiếm, chữ lạ, làm bật lên một số chữ để tạo nên những h́nh ảnh bất ngờ, không có ǵ là thực.

Ảnh hưởng phương Tây, manh nha từ thập niên 1920 cho tới lúc này, từ tư tưởng chính trị đến văn học, vốn dĩ đă chứa đầy tinh thần cực đoan, trong lúc tŕnh độ dân trí chưa đủ sức phân biệt và chọn lọc cái hay cái dở, nên chỉ tiếp nhận được cái phần tiêu cực của những chủ thuyết, Cộng sản và Siêu thực chẳng hạn, mà không biết rằng ở phương Tây, người ta đă sàng lọc và đào thải. Sự hăng say quá đáng, đả phá truyền thống của những nhà văn thời Tự lực Văn đoàn là một điển h́nh, khởi đầu cho những nhiễu loạn trong văn học. Hoàng Đạo, với “Mười Điều Tâm Niệm”, đổi mới hoàn toàn đổi mới. Nhất Linh trong tiểu thuyết “Đoạn Tuyệt”, người vợ tên Loan, tiêu biểu cho thành phần Tây học, vô t́nh can tội giết chồng là Thân, tiêu biểu cho những giá trị cổ truyền. H́nh ảnh châm biếm Lư Toét, Xă Xệ 17 , coi xă hội cũ chỉ toàn những kẻ mù loà, ngu dốt nơi làng thôn. Như vậy khi chỉ tiếp thu được phần tiêu cực của phương Tây th́ cũng đánh giá và nh́n truyền thống qua phần tiêu cực mà không phân biệt và rút ra phần tích cực để bổ khuyết và phát huy truyền thống.

Vụ án ngộ sát trong Đoạn Tuyệt, mang tính bạo động đă là mầm mống cho hàng loạt những cuộc bạo động và quá khích sau này. Bởi v́ chỉ tiếp thu thành phẩm, đọc những tác phẩm của những tác giả lớn phương Tây, rồi suy diễn và phán đoán, mà không nắm được cốt lơi về ngôn ngữ và văn hóa cùng tiến tŕnh chuyển biến về văn học và xă hội đă đưa tới t́nh trạng văn học luẩn quẩn trong thuật ngữ và tu từ, suốt hơn nửa thế kỷ qua. Nhưng thế hệ sau tiếp tục đi theo bước chân của thế hệ trước, và cho đến bây giờ vẫn coi phương Tây là tuyệt đối văn minh, tạo nên tinh thần độc tôn, bảo thủ, coi người dân b́nh thường vẫn chỉ là những Lư Toét Xă Xệ của thời Tự lực Văn đoàn, và thơ Việt toàn chữ nghĩa và sách vở, vắng bóng đời sống của mọi thành phần trong xă hội.

Nhưng thơ Việt thập niên 1960 và sau 1975 không chỉ có thơ tự do, mà song song đó vẫn c̣n thể loại thơ vần điệu, chỉ khác là thơ chính luồng ở miền Bắc nội dung sáng tác chủ vào giai cấp đấu tranh, tính đảng và tính chiến đấu, c̣n ở miền Nam là làm mới nội dung về t́nh yêu. Tuy nhiên, ḍng thơ vần điệu chỉ thể hiện được cái hay cái đẹp của thơ, chứ không phải là động lực để đẩy thơ chuyển động. Như vậy từ sau thời kỳ Tiền chiến, thơ văn Việt chia làm hai ngả, một đàng vẫn tiếp tục lối diễn đạt theo kiểu t́nh tự trong sáng, nối tiếp Tự Lực Văn Đoàn, không c̣n mấy tác dụng, một đàng đổi mới văn học cũng có nghĩa là đổi mới ngôn ngữ, biến thành một ḍng văn học chỉ vụ vào chữ, cả thơ lẫn văn. Sự bế tắc kéo dài tới bây giờ, có lẽ v́ thiếu hẳn một căn bản mỹ học mới, dẫn tới sự nghèo nàn cả phần tư tưởng học thuật, và đó là vấn đề chúng ta phải giải quyết.

Tu từ học (rhetoric) cổ Hy lạp có từ thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên, là một nghệ thuật hùng biện trước công chúng, trong đó bao gồm cả cách dùng chữ, dù văn nói hay văn viết, một nghệ thuật lư luận và giải thích, chuyên chở tư tưởng để thuyết phục người nghe, đặt căn bản trên cú pháp. Lư luận v́ thế phải mạch lạc rơ ràng, một vấn đề đặt ra phải dẫn dắt người đọc am hiểu tới nơi tới chốn. Lư luận cũng như tinh thần tự do dân chủ, là một tập tục, một truyền thống lâu đời, có khả năng làm bật ra sự thật, và người nói hay viết phải có tài năng và kiến thức để giải quyết vấn đề một cách rốt ráo, có đầu có đuôi, như một câu truyện kể. Trong thơ, tu từ (rhetorical figure) không làm thay đổi nghĩa chữ mà chỉ là cách lập lại, tạo hiệu quả nhấn mạnh. Nói rơ thêm, tu từ là sự t́m kiếm và dàn dựng ư tưởng qua phong cách diễn đạt, đào tạo khả năng diễn giảng cho giới tu sĩ, luật sư và những nhà chính trị. Ngay từ thời Trung cổ, sinh viên đại học được học về tam khoa (trivium) -- văn pháp, tu từ pháp và biện chứng pháp (grammar, rhetoric, and dialectic) -- nhấn mạnh vào phong cách và lư luận.

Đến thời Phục hưng, khi máy in được phát minh, chữ viết càng ngày càng trở nên quan trọng, qua nhiều thời kỳ của từng thế kỷ, tu từ chuyển từ thực hành văn nói sang văn viết, và cho đến bây giờ là lư thuyết dạy về văn chương và ngôn ngữ tiếng Anh. Phương pháp giảng dạy đă đạt tới sự hoàn hảo song hành với nền giáo dục, và sau này, Tân tu từ (New rhetoric) lại đưa ra một quan điểm mới, không những chỉ liên quan đến nội dung, cấu trúc hay phong cách bản văn tŕnh bày, mà c̣n bao gồm thêm vấn đề chính trị xă hội, gắn liền với đời sống, để sự giao tiếp được trung thực, bởi sự ḥa trộn nhiều sắc dân sống chung với nhau, có những đặc tính văn hóa riêng, nên thường xảy ra trường hợp, dù chỉ là những câu chữ đơn giản, cũng đưa tới sự hiểu lầm ư định của người nói hay viết. Tân tu từ v́ thế, tách ra khỏi quan điểm cũ, thay v́ nghiên cứu bản văn qua nội dung hay cái đẹp, th́ bây giờ trở thành phương tiện giải mă thông tin về văn hóa xă hội, tạo sự hiểu biết lẫn nhau giữa mọi con người. Dĩ nhiên, tu từ cũng có khi rơi vào nghĩa tiêu cực (negative terms), dùng chữ khoa trương không cần thiết (unnecessary amplification), giả dối (sham words), rỗng không (empty)... Nói chung, tu từ theo quan niệm phương Tây chỉ là một phương pháp, giúp con người mở ra với thế giới, th́ trong khi theo cách hiểu của người Việt lại là cánh cửa đóng lại với thế giới bên ngoài, diễn biến theo đúng với hoàn cảnh lịch sử.

So sánh hai quan niệm về tu từ, chúng ta có thể nh́n ra lư do tại sao thơ Việt phải chuyển hóa. Quan niệm một câu thơ có một chữ hay là một câu thơ hay, một bài thơ có một câu thơ hay là một bài thơ hay. Theo tiến tŕnh, chữ tồn trữ trong đầu người đọc qua học hỏi và kinh nghiệm (từ Hán Việt chẳng hạn), là một kư hiệu gồm âm thanh h́nh ảnh (signifier) và khái niệm (signified) tự nó có sẵn, và khi tác phẩm văn học chỉ dùng chữ hay câu chữ để gây ấn tượng và cảm xúc, đưa người đọc nhập vào thế giới siêu h́nh, siêu thực (thật ra, không có ǵ trong đó, ngoài chữ), tạo ra những ảo giác từ chữ, cắt ĺa với đời sống hiện thực. Cái phù phiếm của văn chương, nếu quá độ sẽ biến thành độc hại, và ngôn ngữ sẽ là thuốc độc, mê hoặc con người, nếu không c̣n là phương tiện chuyển tải tư tưởng từ người này sang ngưới khác. Chữ trở thành đặc quyền đặc lợi cho một thiểu số văn hóa, một thứ quyền lực, nội bất xuất, ngoại bất nhập, và nhà thơ cảm thấy an toàn khi thoát khỏi thực tại. Cái hay của tác phẩm là cái hay của cảm xúc và h́nh ảnh toát ra từ chữ, cái dở là từ đó đă kéo theo cả một nền văn học không phát huy được trong b́nh diện tư tưởng. Như vậy sự khác biệt giữa hai hệ thống, một đàng biến đổi quan điểm tu từ của Đường thi, từ cách dùng chữ tự nhiên thành bí hiểm, khó hiểu, một đàng dựa vào văn phong và nghị luận, không ngừng t́m kiếm tư tưởng, thay đổi cho phù hợp với thời đại xă hội, v́ thế hai bên không thể nào hiểu nhau, dù có chuyển ngữ qua lại những tác phẩm văn học.

Thơ Việt, trong ḍng chảy tự nhiên, đă có những thời điểm đáng ghi nhớ. Sau Thế chiến, ngay trong thập niên 1940, thời kỳ kháng chiến chống Pháp, thơ vần điệu đă không c̣n đủ sức chuyên chở những biến động của thời thế, và thơ tự do, thật ra chỉ dừng lại ở loại thơ phá thể, bắt đầu với những nhà thơ như Trần Mai Ninh, Nguyễn Đ́nh Thi, Hữu Loan, Hoàng Cầm… Rồi chiến tranh chấm dứt, đất nước chia đôi, miền Bắc tự cô lập với thế giới phương Tây trong cơ chế xă hội chính trị, mọi sáng tác văn nghệ đều phải dưới quyền chỉ đạo của Đảng và nhà nước. Một biến cố lớn trong giai đoạn này là vụ án Nhân văn Giai phẩm. Sau đại hội đảng cộng sản Liên xô lần thứ 20, vào tháng 2-1955, Nikita Khruschev (1894-1971) lên án đường lối sùng bái lănh tụ của Joseph Stalin (1879-1953), đồng thời được tiếp nhận thêm phong trào Trăm hoa Đua nở 19 của Trung quốc 1956, tổng bí thư đảng cộng sản Việt nam là Trường Chinh, bật đèn xanh cho một số văn nghệ sĩ trí thức, xuất bản Nhân văn Giai phẩm, số mùa Xuân vào tháng 1-1956, gồm Trần Đức Thảo, Phan Khôi, Trần Dần, Phùng Quán, Lê Đạt... đ̣i hỏi tự do sáng tác và tách rời văn nghệ khỏi chính trị.

Nhưng cùng năm đó lại xảy ra cuộc cách mạng Poznan 20 ở Ba Lan và Budapest 21 ở Hungary, do những thành phần công nhân và sinh viên nổi dậy, nương theo tinh thần xét lại của Khruschev đề ra, nhưng v́ Liên xô sợ sẽ làm thay đổi chủ nghĩa cộng sản ở những xứ này nên ra tay can thiệp, và dập tắt. Đảng cộng sản Việt nam cũng sợ sẽ có biến động, liền lập tức đàn áp, khủng bố tinh thần những thành viên phong trào. Đặc biệt những nhà thơ của phong trào phần nhiều làm thơ tự do, một thể loại bị lên án và cấm đoán từ thời kháng chiến, có lẽ v́ cái tên gọi của nó: tự do, dù rằng đây chỉ là loại thơ phá thể không vần, chứ không phải là thơ tự do theo quan niệm của phương Tây. Phần lớn những nhà thơ sau đó, đành phải t́m lối thoát cho riêng ḿnh, lui vào bóng tối, tránh né đời sống, đi sâu vào phong cách tu từ.

Trong lúc, thập niên 1960 ở miền Nam, những nhà thơ tiếp nhận thơ tự do phương Tây, trong bối cảnh, người Pháp cuối cùng rời khỏi Việt nam, chấm dứt một thời kỳ dài đô hộ, để rồi, một cuộc chiến khác bắt đầu bùng nổ. Những nhà thơ này, ảnh hưởng văn hóa Pháp, quay lưng lại với vần điệu Tiền chiến, cổ súy phong trào thơ tự do. Khác biệt về hoàn cảnh xă hội, hệ thống ngôn ngữ và văn hóa, phương pháp biểu hiện, lại ở cách xa một nửa địa cầu, nên khi tiếp nhận thơ tự do phương Tây trên trang giấy, thơ tự do Việt biến thành loại thơ tu từ khó hiểu. Thơ tự do là đặc điểm của ngôn ngữ đa âm, h́nh thức gắn liền với cách đọc, có khả năng tạo nhạc tính, không có công dụng với ngôn ngữ đơn âm, nếu chỉ đơn giản phân bố chữ trên trang giấy. Căn bản của thơ dựa vào nghệ thuật diễn đạt, cú pháp tạo ra cách đọc (âm pháp), cách đọc tạo ra ư tưởng, và ư tưởng liên kết với nhau qua cấu trúc (đối với thơ Tân h́nh thức th́ qua thể thơ) của toàn bài tạo ra tư tưởng. Sự thất bại của thơ tự do thập niên 1960 ở miền Nam đưa tới phản ứng ngay trong thời kỳ đó, là thơ vần điệu bắt đầu trở lại, cùng tư tưởng Thiền học phương Đông, cuốn theo phong trào Phật giáo sau cuộc đảo chánh vào năm 1963, với những nhà thơ như Bùi Giáng, Nguyễn Đức Sơn, Phạm Thiên Thư... cũng là tu từ. Như vậy, cả hai miền Nam Bắc, dù ở hai hoàn cảnh hoàn toàn khác biệt, thơ vẫn đi theo một hướng chung, nằm trong khuôn mẫu tu từ, bởi sáng tác bằng tu từ dẫn tới phương pháp phê b́nh bằng tu từ, thưởng thức bằng tu từ, và thậm chí suy nghĩ cũng bằng tu từ.

Sau biến cố 30 tháng 4 – 1975 22 Việt nam mất liên hệ với với thế giới phương Tây. Một phần người Việt di tản ra khỏi nước, trong khởi đầu v́ những đau thương mất mát, một phần bận rộn, và thích ứng với đời sống mới nơi xứ người, cùng lúc trong nước, những nhà thơ trẻ trưởng thành trong thời kỳ đóng cửa, không có ǵ để tiếp nhận đành phải trở về với phần dịch thuật và sáng tác của miền Nam thời thập niên 1960. Nhưng thật ra, những nhà thơ trẻ chẳng phải chỉ tiếp nhận văn học miền Nam, mà họ c̣n sống trong không khí gần gũi với giai đoạn Nhân văn Giai phẩm, tiếp nhận luôn phong cách tu từ của những nhà thơ thập niên 1960 ở miền Bắc, vô t́nh làm trung gian ḥa giải giữa hai ḍng thơ, lạ lùng thay đều là hai ḍng thơ ngoài luồng trong thời đại của họ. Thơ trẻ nằm trong hệ quả đó, tu từ là chính, quay mặt với đời sống, mang tâm thức nổi loạn, chẳng khác nào thế hệ thời thập niên 1960, dù tiêu cực hay tích cực, của cả hai miền. Và khi vai tṛ của họ xong th́ cũng chấm dứt luôn phong trào thơ Trẻ, v́ làm sao đi xa được khi đă mắc vào cái bẫy của hai ḍng thơ Nam Bắc, và có lẽ định mệnh đă phục sẵn trong tên gọi: thơ Trẻ.

Thật ra, những nhà thơ thời Nhân văn Giai phẩm, miền Nam thập niên 1960, và thơ Trẻ đều là những người muốn đổi mới văn học. Nhưng những nghệ sĩ phương Tây, khi phản ứng với xă hội và thời đại, họ đều lồng vào những thay đổi mang tầm mỹ học. Thơ tự do phương Tây đầu thế kỷ 20 là một cuộc cách mạng mỹ học lớn, thay đổi phương pháp biểu hiện, phản kháng lại xă hội kỹ nghệ, và những phong trào tiền phong nửa sau thế kỷ, khai phá thêm những khía cạnh mỹ học và quan điểm mới cho thơ tự do. Điển h́nh là suốt thế kỷ 20, khi chủ nghĩa đế quốc (dù tư bản hay cộng sản), và chiêu bài quốc gia được giương cao, kết hợp nhiều sắc dân lập thành những khối liên kết, th́ những nghệ sĩ phần mảnh tác phẩm của họ, như tập thơ “The Waste Land” của T.S. Eliot, tranh lập thể của Picasso, và mới nhất là phong trào Tiền phong thơ Ngôn ngữ Hoa kỳ, thập niên 1980, khi coi ngôn ngữ là biểu tượng cho quyền lực chính trị, họ phần mảnh cú pháp, đưa ra quan điểm mỹ học của họ.

Nhưng sau khi chiến tranh lạnh 23 chấm dứt, những sắc dân tách ĺa, xung đột tạo nên những thảm cảnh chiến tranh cục bộ, th́ thơ Tân h́nh thức lại quay về với sự liền lạc của cú pháp, những lư tưởng tự nhiên, toàn bích tiêu biểu qua các thể thơ, thể hiện mong ước được sống cuộc đời b́nh thường, như một cố gắng xóa bỏ dị biệt, kêu gọi sự cảm thông chia sẻ với nỗi khốn khó của mọi kiếp người. Sỡ dĩ các nghệ sĩ phương Tây gây được những phong trào tiền phong lớn như vậy, v́ xă hội tự do cho phép họ t́m được sự đồng thuận về quan điểm xă hội, đồng thời thừa kế một bề dày mỹ học, hai yếu tố gần như lúc nào cũng kết hợp với nhau. Trong khi tại Việt nam, xă hội miền Bắc khép kín, cô lập cá nhân với nhau, c̣n miền Nam, tuy tương đối tự do nhưng lại không có truyền thống nào ngoài Đường thi, Tiền chiến, nên cả hai đơn thuần chỉ là những phản ứng cá nhân trước thời thế, một đằng là hoàn cảnh xă hội chính trị, một đằng là hoàn cảnh chiến tranh. Nếu thất bại trong việc thay đổi mỹ học, th́ những nhà thơ ở thời này lại thành công, đưa thơ Việt lên tới đỉnh cao của tu từ, bởi khó ai hơn được họ, đẩy những thế hệ sau ở vào vị thế bắt buộc phải làm công cuộc thay đổi. Điều này rơ nhất, khi nhà thơ Thanh Tâm Tuyền (1936--) cuối đời quay về vần điệu với tập thơ “Thơ ở đâu xa”, thơ Trẻ quay về thập niên 1960, và nhà thơ Lê Đạt chơi một ḿnh với “Bóng chữ”. Mỗi nhà thơ như một tinh cầu cô lẻ, mở ra một lối riêng chỉ vừa một người đi trong cái dù che của từ pháp, chỉ vài năm là bí lối. Trong khi thơ, đáng ra không thể là tiểu lộ, phải là đại lộ, hàng ngàn người cùng đi mà vẫn rộng thênh, không thấy đường cùng.

Trong phong trào văn học đổi mới nửa cuối thập niên 1980, nhân thời mở cửa, một số nhà văn tưởng như t́m được sự đồng thuận xă hội nào đó, và thơ Trẻ bây giờ, ở vào thời điểm văn học không c̣n ảnh hưởng nhiều về mặt xă hội, tuy chưa được chính thức công nhận, nhưng họ cũng đă được tự do sáng tác, muốn viết ǵ th́ viết, nhưng cả hai phong trào vẫn dừng lại, một đằng là phản ứng với cơ chế xă hội chính trị và liền bị dập tắt ngay, một đằng là phản ứng với kinh tế thị trường. Bởi v́ muốn chuyển đổi, phải chuyển đổi phương thức biểu hiện, thay thế nghệ thuật tu từ bằng nghệ thuật cú pháp, bước đầu căn bản để h́nh thành một phương pháp luận, xây dựng những tác phẩm mang tầm vóc tư tưởng, hầu sánh được với những nền văn học khác.

Dĩ nhiên, nền văn học Việt từ hàng thế kỷ nay đă có được những tác phẩm xứng đáng, những nhà thơ tài năng, cùng với một lớp độc giả thưởng thức cái hay của thơ văn xuyên qua h́nh thức tu từ -- chỉ tiếc rằng những thế hệ sau không có thêm được ǵ mới, ngoài lập lại những sáng tác và bài viết toàn lời hay ư đẹp, đọc nửa chừng phải bỏ ngang, v́ thiếu hẳn phân tích lư luận để nối kết ư tưởng, qui vào một mối, lôi cuốn người đọc. Lớp độc giả đó càng ngày càng ít, v́ thế hệ có nhiều chữ (như Hán Việt) để thưởng thức được cái hay của nghệ thuật tu từ dần dần mai một. Khi sự cân bằng giữa sáng tác và người đọc không c̣n, nền văn học rơi vào bế tắc, và người viết cũng chính là người đọc. Thơ trẻ có lẽ là thế hệ sau cùng c̣n tiếp nối được, và cũng là thế hệ chấm dứt luôn nền văn học tu từ, bởi một thế hệ trẻ hơn sau này, trưởng thành trong thời mở cửa, sẽ không c̣n khả năng thưởng thức những cái hay mang tính tu từ của những tác phẩm hiện nay. Và họ cần những tác phẩm có cách diễn đạt trong sáng, chuyên chở được tư tưởng và đời sống thực tại của chính họ đang sống. Cũng như những nhà thơ Tân h́nh thức Việt hiện nay, họ có nhiều cơ may và khả năng tiếp xúc với thế giới bên ngoài, cởi mở hơn và dễ tiếp nhận phương cách biểu hiện mới trong văn học, giúp họ tiếp thu được kiến thức và hiểu biết có ngọn ngành. Từ điểm đó, nh́n lại những biến chuyển của văn học Việt, những ḍng văn học đóng góp cho sự chuyển động mạnh mẽ lại là những ḍng ở ngoài luồng chính, bị trấn áp và ngăn cấm như Nhân văn Giai p hẩm, Văn học miền Nam 1960, Văn học Đổi mới thập niên 1980, và bây giờ là thơ Trẻ và thơ Tân h́nh thức. Đó là đặc điểm của văn học Việt trong hơn nửa thế kỷ qua, và cũng nói lên một sự thực, không ai có thể phủ nhận giá trị của một ḍng văn học. Có lẽ v́ thế mà văn học Việt tiến chậm hơn các nền văn học của những nước khác chăng? Có lẽ v́ thế mà t́nh trạng dân trí càng ngày càng thụt lùi, và khoảng cách giữa lớp người đọc và sáng tác càng ngày càng lớn, tưởng như khó vượt qua?

Thêm nữa, thơ tự do phương Tây là một ḍng thơ đă lạc điệu, bị hạn chế bởi phương cách tự diễn đạt, nhà thơ nhân danh cái tôi, chỉ nói đến suy nghĩ, cảm xúc qua nhăn quan của chính cá nhân họ, không có khả năng phát hiện sự mới lạ nơi những câu chuyện tầm thường giản dị xảy ra chung quanh. Kết quả là người đọc sợ thơ, nhà văn không đọc thơ, ngay nhà thơ cũng không đọc thơ của những nhà thơ khác, chỉ đọc thơ của ḿnh và bạn bè ḿnh, và người đọc mất đi sinh thú thưởng thức cái hay của thơ. Nếu cơ chế tu từ là một hàng rào cản, ngăn cấm bất cứ sự giao tiếp nào với thế giới bên ngoài, th́ thơ tự do là sản phẩm của thế kỷ 20, mang tất cả những đặc tính của thế kỷ này, cả về xă hội và chính trị, không c̣n phù hợp với xu thế thời đại, cần hàn gắn những bất đồng, để mọi người có thể chung sống trong an b́nh hạnh phúc. Đối với Việt nam lại c̣n khẩn thiết hơn v́ hậu quả của cuộc chiến tương tàn, ḷng người phân tán, cần có phương thuốc chữa lành, sau những tang thương đổ nát.

Tác động của thời thế và vai tṛ nhà thơ

Việt nam, trong nửa thế kỷ qua, vừa thoát khỏi sự đô hộ của Pháp, th́ lại rơi vào cuộc chiến 20 năm, khốc liệt nhất từ trước đến nay. Trong thời kỳ chiến tranh lạnh, ba nước bị phân chia là Đức, Triều tiên và Việt nam. Năm 1975, Việt nam thống nhất nhưng lại rơi vào cơ chế xă hội chủ nghĩa, và cho đến khi các nước Đông âu tan ră vào năm 1989, Đông Đức và Tây Đức hợp nhất, chủ nghĩa tư bản thắng thế, hệ thống chính trị và kinh tế nước Đức theo chế độ tư bản; trong khi đó, Triều tiên vẫn c̣n ở t́nh trạng phân chia. Sau khi Đông âu và Liên Xô tan ră, hàng loạt những cuộc chiến tranh chủng tộc và tôn giáo xảy ra như tại Yugoslavia (1991), Rwanda (1994), Sri Lanka, Đông và Tây Timor... Tiếp theo đó là chủ nghĩa khủng bố, thể hiện sự bất đồng giữa thế giới Hồi giáo và phương Tây, với cao điểm, hai ṭa nhà Trung tâm Thương mại Thế giới bị phá sập thành tro bụi ngày 11-9-2001 tại New York.

Nhu cầu ḥa giải giữa những sắc dân, khác biệt về chính trị, tôn giáo, văn hóa cần phải đặt ra để mọi người có thể sống chung trong ḥa b́nh, và những bộ môn văn học gắn liền với đời sống và tâm tư con người cũng cần thay đổi cách biểu hiện, để phù hợp với những biến chuyển của thời đại. Như vậy Việt nam, Đức và Triều tiên là ba mô h́nh hiện nay để chúng ta có thể rút ra những bài học và kinh nghiệm về tinh thần ḥa giải: Đức, tư bản; Việt nam, nửa kinh tế thị trường, nửa cộng sản; Triều tiên, Bắc cộng sản, Nam tư bản. Nh́n lại lịch sử Việt, sau khi Ngô Quyền giành được độc lập vào năm 938, để tránh sự xâm lược, những triều đại sau này, hàng năm vẫn phải mang phẩm vật triều cống Trung hoa. Điều này chứng tỏ dân Việt là một dân tộc hiếu ḥa, dễ thích nghi với mọi hoàn cảnh. Tuy nhiên, lịch sử Việt nam lại có rất nhiều cuộc phân hóa. Lần đầu tiên là hai họ Trịnh Nguyễn phân tranh, hay Nam Bắc triều từ 1543-1788, và khi Người Pháp đô hộ Việt nam, dùng chính sách chia để trị, và với địa thế h́nh cong chữ S, và hệ thống giao thông khó khăn, chỉ thuần đường bộ và đường thủy, với ngựa và ghe thuyền, đă làm cho tinh thần kỳ thị Nam Bắc trầm trọng thêm. Cuối cùng là cuộc chia cắt đất nước vào năm 1954. Như vậy, vai tṛ của văn học phải là sự tiếp nhận có phương pháp những yếu tố văn hóa, ḥa giải những dị biệt giữa người dân với nhau, để có được những phát triển đúng hướng.

Sau thế chiến II, những biến động lịch sử trên thế giới ảnh hưởng rơ nét đến t́nh h́nh Việt nam. Mùa Xuân 1940, Đức thắng Pháp, dựng nên chính phủ bù nh́n Marshal Henri-Phillipe Pétain (1856-1951), và cũng năm này Nhật liên minh với Đức làm thành phe trục Đức Ư Nhật. Trước đó Nhật đă tấn công Trung hoa năm 1937, và tháng 9-1940 tràn vào Việt nam, lợi dụng thỏa ước giữa Pháp và Đức (tháng 6-1940) khiến Pháp không thể tiếp viện cho Đông dương, yêu sách theo đó Nhật và Pháp chung sức bảo vệ Đông dương, thật ra Nhật kiểm soát hết và Pháp chỉ giữ cơ chế cai trị. Hoa kỳ vẫn đứng ngoài cuộc chiến cho đến khi Nhật tấn công Trân Châu Cảng (Pearl Harbor) vào ngày 7 tháng 12-1941, trước khi tiến chiếm Đông Nam Á và quần đảo Mă lai để t́m nguồn dầu hỏa, cao su và thực phẩm (extensive food). Ngày hôm sau, Quốc hội Hoa kỳ tuyên chiến với Nhật, và 4 ngày sau, phe Trục tuyên chiến với Hoa kỳ. Vào ngày (D-Day) 6 tháng 6-1944, quân đội Đồng minh băng qua eo biển Anh, đổ bộ thành công lên miền bắc nước Pháp, giải phóng Paris vào ngày 25 tháng 8-1944. Chiến tranh chấm dứt ở Âu châu với sự đầu hàng vô điều kiện của Đức vào 8 tháng 5-1945, Anh Pháp Trung Hoa kêu gọi chính phủ Nhật đầu hàng nhưng không được trả lời.

Khi Pháp được quân đồng minh giải phóng 24 , Nhật lật đổ Pháp 25 ở Việt nam v́ sợ Pháp lật ngược t́nh thế. Nhưng cũng chỉ được vài tháng, 26 đến ngày 14-8-1945 Nhật đầu hàng vô điều kiện v́ bị hai quả bom nguyên tử của Hoa kỳ bỏ xuống Hiroshima và Nagasaki. Lúc này, Việt nam rơi vào khoảng trống quyền lực v́ Pháp đă bị Nhật lật đổ và Nhật lại đầu hàng, nên Việt Minh, với danh nghĩa của đảng cộng sản Việt nam, lợi dụng cơ hội, giành chính quyền, tuyên bố độc lập vào ngày 19-8-1945. Vị vua cuối cùng của triều Nguyễn là Bảo Đại thoái vị 27 . Sau khi Nhật đầu hàng, quân Đồng minh giao cho Tưởng Giới Thạch của Trung hoa, do hai tướng Lư Hán và Tiêu Văn cầm đầu, giải giới quân Nhật từ vĩ tuyến 16 trở ra Bắc, và quân Anh Pháp từ vĩ tuyến 16 trở vào Nam. Chỉ 21 ngày sau ngày Việt Minh tuyên bố độc lập, Pháp vào thay thế quân Anh ở Sài g̣n, thành lập chính quyền tạm thời từ Nam ra Bắc 28 . Lúc này, Việt Minh hăy c̣n yếu thế, bèn kư kết Hiệp định Sơ bộ 29 , làm ḥa với Pháp, liên hiệp với các đảng phái quốc gia, để cũng cố lực lượng và thâu tóm quyền lực, cho đến ngày 19-12-1946 mới phát động toàn quốc kháng chiến chống Pháp. Từ năm 1947 đến 1949, chính quyền hoàn toàn nằm trong tay Pháp, cho đến Hiệp ước Élysée ngày 8-3-1949, Pháp trao trả độc lập cho Việt nam, nhưng không phải cho Việt Minh mà thành lập Quốc gia Việt nam, đưa Bảo Đại lên làm Quốc trưởng. Cuộc chiến Quốc Cộng từ đó bắt đầu.

Đó là giai đoạn vô cùng hỗn loạn, ḷng người phân tán, thời thế đổi thay, nhà thơ cũng chẳng khác nào người dân thường, không c̣n tâm trí đâu để nghĩ đến sự thay đổi cách làm thơ, những sáng tác v́ thế hoặc là vần điệu Tiền chiến, hoặc là tiếp tục loại thơ phá thể từ thời Phan Khôi, chỉ có nội dung là khác, nói lên tinh thần yêu nước, tâm trạng của người chiến binh xa nhà, và những ước mong ḥa b́nh, dứt bỏ lăng mạn cá nhân, đề cao t́nh tự dân tộc. Thơ bước qua một bước khác, đề cập tới đời sống b́nh thường, bởi nhà thơ, trong lúc ḥa nhập với mọi người, tham gia cuộc chiến lư tưởng, chia sẻ t́nh tự và những khốn khó của mọi tầng lớp xă hội. Và một đặc điểm khác là ngay cả những nhà thơ với nhau, cũng không c̣n phân chia khuynh hướng lăng mạn hay hiện thực, mà dường như gộp chung thành lăng mạn hiện thực, dù là vần điệu hay thơ tự do phá thể, chỉ thuần nói lên tâm t́nh của con người, trong sáng và chân thật. Và cũng trong bối cảnh đó, chính sách chia để trị của thực dân Pháp dần dần bị hóa giải. Nhưng phải đợi tới cuộc di cư năm 1954 của khoảng 700 ngàn người dân miền Bắc, tại miền Nam, người dân hai miền mới có được những va chạm thực tế, hoàn tất qui tŕnh ḥa giải.

Cả hai miền Nam Bắc, người dân chỉ được sống trong ḥa b́nh vài năm, đến 20-12- 1960, Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam được thành lập, bắt đầu cuộc chiến giữa hai miền. Sự chia rẽ lại trở thành một vết thương trí mạng v́ sự nhúng tay của những thế lực bên ngoài, một đằng là lư tưởng cộng sản đại đồng, một đằng là lư tưởng tự do của chủ nghĩa tư bản. Năm 1976, đất nước thống nhất, dưới chế độ xă hội chủ nghĩa, Việt nam chỉ c̣n quan hệ với Liên xô và một số nước xă hội chủ nghĩa, và người dân ở cả hai miền Nam Bắc, trong khó khăn cùng cực, đầy ngộ nhận và hiềm khích qua những thể chế khác biệt về ư thức hệ, phải tự ḥa giải với nhau để sống c̣n, và hàn gắn lại những vết thương tâm lư.

Hơn một thập niên sau, năm 1978, tại Trung hoa, Đặng Tiểu B́nh (1904-1998) lên nắm quyền lực, tiếp tục chủ trương Tứ Hiện Đại Hóa của Chu Ân Lai (1898-1976), canh tân kỹ nghệ, canh nông, quốc pḥng và khoa học. Tại Nga, Mikhail Gorbachev (1931--) chủ trương đổi mới (Perestroika) vào năm 1986, và cũng năm này, Việt nam nương theo ảnh hưởng của Nga, chủ trương đổi mới và cởi trói văn nghệ, xuất hiện văn nghệ đổi mới. Nhưng đến năm 1989, bức tường Bá linh sụp đổ, kéo theo sự tan ră của những chế độ cộng sản Đông âu, th́ Việt nam chấm dứt sự cởi trói văn nghệ v́ sợ rằng sẽ kéo theo sự sụp đổ chế độ. Đến năm 1991, Boris Yeltsin (1931--) lên nắm quyền tại Nga, giải tán đảng Cộng sản, Việt nam mất đi nguồn viện trợ chủ yếu từ Nga (3 tỷ mỹ kim từ 1976-80), hướng về Trung hoa th́ lại vướng vào cuộc xung đột biên giới30 vào năm 1979, nên đến năm 1992, phải quay qua kinh tế thị trường, t́m kiếm nguồn đầu tư từ thế giới tự do, cứu văn nền kinh tế, nhưng vẫn giữ định chế chính trị, với quan niệm, kinh tế thị trường định hướng bởi xă hội chủ nghĩa. Với một quan điểm, bảo vệ sự ổn định chính trị để phát triển kinh tế, một phần v́ nền văn học in ấn đă không c̣n sức mạnh như cách đây nửa thế kỷ, một phần khác, sự chuyển qua kinh tế thị trường, làm cho người dân, mong muốn có một đời sống tốt đẹp hơn nên những quan tâm của họ hoàn toàn hướng về đời sống kinh tế.

Nhà nước Việt nam đă gần như chỉ chú tâm tới những tác phẩm mang tính chống đối và có màu sắc chính trị, nên những sáng tác thuần văn học như trường hợp thơ Trẻ mới có cơ hội xuất hiện. Thực ra, chấp nhận sự đổi mới văn học, không ảnh hưởng nhiều đến chế độ chính trị, mà c̣n làm cho chế độ có được bộ mặt cởi mở, đối với cộng đồng thế giới. Những phát hiện về lư thuyết hỗn mang (chaos theory) cho chúng ta thấy, một sự xáo trộn nhỏ trong trạng thái đầu tiên của hệ thống, có thể thay đổi triệt để trạng thái sau cùng, và tùy thuộc mẫn cảm vào những điều kiện ban đầu (Sensitive dependence on initial conditions). Và như thế sự thay đổi qua kinh tế thị trường, sẽ dần dần dẫn đến những sự thay đổi khác, một cách tự nhiên và không ai có thể đoán trước.

Một năm sau khi đổi mới, vào năm 1987, William Joiner Center bắt đầu qua văn học, đặc biệt là thơ như một chất xúc tác (catalyst) để mang kẻ thù trở thành bạn, với mong ước, dùng thơ để phá tan sự phân chia tạo ra bởi những định kiến chính trị. Dĩ nhiên những cựu chiến binh Hoa kỳ, không hề quan tâm tới giá trị nghệ thuật và tư tưởng của tác phẩm, mà chỉ xem qua những tác phẩm đó, kẻ cựu thù nói ǵ về ḿnh, và mục đích của họ, bước đầu là ḥa giải với nhà nước Việt nam, dọn đường cho sự ḥa giải về chính trị và giao thương buôn bán. Quan niệm như thế dĩ nhiên là đúng, bởi v́ thơ là một h́nh thức mỹ học mạnh nhất có khả năng tạo sự cảm thông và ḥa giải. Cynthia Cohen 31 viện dẫn triết gia người Pháp Gaston Bachelard, cho rằng:

“để hiểu một bài thơ, chẳng những chúng ta cần chú tâm đến chữ và âm thanh của bài thơ, mà c̣n phải chú tâm đến cách nào những chữ và âm thanh đó vang dội trong ta. Ông nói, sự chú tâm của chúng ta “rọi sáng”, giữa h́nh ảnh thi vị và đáp ứng của chính ḿnh. Như vậy, bài thơ mời gọi chúng ta kinh nghiệm vài điều mà trước đó tự ḿnh không biết về ḿnh; và ngược lại, chỉ bằng cách chú tâm đến thứ được khơi dậy bên trong chúng ta, mới có thể “hiểu” được bài thơ. Bachelard nhắc đến loại cảm thông này – sự cảm thông sâu xa xảy ra cùng lúc của bản ngă và kẻ khác qua nhau – như một xuyên-chủ-thể.”

Cynthia Cohen nhấn mạnh tới “sự cảm nhận tỉnh thức” (feelingful awareness), tương đương như quan điểm “bi và trí” (compassion and wisdom) một tư tưởng của Phật giáo đă ḥa nhập vào nền văn hóa Việt, vả lại, những bài thơ đầu tiên xuất hiện từ đời nhà Lư, đầu thế kỷ 11, lại là những bài kệ do những thiền sư Phật giáo làm ra. Bi là sự đồng cảm, cùng chia sẻ với nỗi đau của kẻ khác, trong khi trí là nh́n rơ được thật tướng của thế gian, của con người. Dĩ nhiên, khi lư giải để áp dụng vào trong đời sống, nó không c̣n mang ư nghĩa của tôn giáo, mà có thể hiểu như Cynthia Cohen, qua bài thơ, người đọc dễ nảy sinh sự cảm thông, với chính ḿnh, và với kẻ khác, nh́n ra được sự thật, thấy được cả những ưu và khuyết điểm để vượt qua những hố sâu ngăn cách.

Từ thập niên 1990 trở về trước, văn học Việt đều nằm trong hệ tu từ, nên khi cuốn theo tác động của kinh tế thị trường, sau năm 1992, hàng loạt tác phẩm được dịch ra tiếng Anh, tiếng Pháp nhưng không tạo nên được bất cứ ảnh hưởng nào trong giới văn học phương Tây, và hầu như đi vào quên lăng. Bởi một điều, sự khác biệt giữa hai hệ thống văn học phương Tây và Việt nam lại thuộc về hai phương pháp sáng tác khác hẳn, một đằng theo phương pháp tu từ, một đằng dựa vào phương pháp luận và cú pháp văn phạm để chuyển tải tư tưởng, nên khi chuyển dịch ra tiếng Anh, người đọc phương Tây, hoặc không t́m thấy ǵ trong đó, hoặc là rất khó hiểu. Nhất là thơ lại càng khó hơn, v́ khi dịch ra văn xuôi, thơ chỉ c̣n là những đoạn văn tầm thường, nhạt nhẽo, hoặc lủng củng cú pháp. Chẳng những thế, tác phẩm được chuyển dịch, thường thuộc về chính luồng, do sự kiềm chế của nhà nước, chỉ muốn duy tŕ thơ ở nguyên trạng cũ từ nửa thế kỷ trước, nên không những không nói lên được thực trạng đời sống xă hội, mà phương pháp biểu hiện cũng đă lỗi thời, không đúng thực với t́nh trạng thơ Việt. Ở đây, chúng ta có thể nhận ra, nếu phương Tây, bắt đầu từ thời Phục hưng, với cuộc cách mạng kỹ nghệ, xă hội luôn luôn thay đổi và v́ thế hết trào lưu này qua trào lưu khác, văn học nghệ thuật là những khám phá không ngừng, nhưng xă hội Việt nam là một xă hội nông nghiệp, nên không có nhu cầu thay đổi về mọi phương diện. Giống như thơ văn từ Tiền chiến đến tự do, dù có thay đổi cách biểu hiện v́ tác động của thời thế, nhưng cũng như xă hội, vẫn đặt căn bản trên nghệ thuật tu từ. Mặt khác, v́ nhà nước luôn luôn t́m cách can thiệp vào quyền tự do sáng tác, nên mọi cố gắng đổi mới, hoặc bị bóp nghẹt hoặc rất khó xảy ra.

Nếu văn học phản ảnh đời sống xă hội và chính trị, th́ ngược lại, qua đời sống xă hội và chính trị, chúng ta có thể hiểu được nền văn học đó. Việt nam từ trước đến nay đều coi trọng nghề nông, sĩ nông công thương, nghề nông chỉ đứng sau tầng lớp thống trị, nên bản chất người dân ưa chuộng ḥa b́nh, cốt an cư lạc nghiệp chứ không muốn cạnh tranh, tiến thủ. Những cuộc chiến tranh gây ra, cũng chỉ v́ bất đắc dĩ để bảo tồn cuộc sống, phát xuất từ tinh thần bảo thủ cố cựu. Về tinh thần người dân, giàu cảm xúc hơn khoa học, giàu trực giác hơn lư luận, thích văn chương phù phiếm hơn thực chất tư tưởng. Với thơ cổ điển, nếu Truyện Kiều 32 của Nguyễn Du dùng thể thơ lục bát của dân gian kết hợp với nghệ thuật cao cấp và tinh hoa của nền văn hóa Trung quốc, giữa nghệ thuật tu từ điển tích và tu từ đời thường, th́ Cung Oán Ngâm Khúc 33 của Ôn Như Hầu, và bản dịch Chinh Phụ Ngâm 34 (nguyên tác bằng chữ Hán, của Đặng Trần Côn, làm theo thể Trường Đoản Cú, câu dài câu ngắn, loại thơ phá thể) ra chữ Nôm của Phan Huy Ích, theo thể song thất lục bát. Sau khi chữ Quốc ngữ được phổ biến rộng răi, thơ Tiền chiến tiếp tục tinh thần đó, dùng lại vần và các thể của Đường thi.

Sự chuyển giao giữa hai ḍng thơ cũng là sự chuyển giao giữa nền cựu học và Tây học, giữa chữ Nôm và chữ Quốc ngữ, giữa thế hệ này và thế hệ khác. Như đă đề cập, thơ cổ điển (hay thơ chữ Nôm) tách ra được với cơ chế quyền lực chính trị (chữ Hán), và thơ chữ Quốc ngữ cũng không bị quyền lực chi phối nên khi chuyển giao, sự mâu thuẫn hầu như không có. Bởi một lư do, nền tảng quyền bính nằm trong tay Pháp, đă không cho phép tiếp tục duy tŕ thơ cũ, một lư do nữa là người khởi đầu thơ mới lại là một nhà khoa cử cựu học là Phan Khôi (1887-1959) với bài thơ “T́nh Già” xuất hiện năm 1932, và một nhà thơ Tây học như Vũ Đ́nh Liên (1913-1996) với bài thơ “Ông Đồ” vào năm 1936, lại nuối tiếc một thời đă suy tàn. Những nhà thơ vẫn gắn bó với Đường thi và chuyên làm theo thể loại này như Đông Hồ (1906-1969), Quách Tấn (1910-1992), Ngân Giang... có nhà thơ làm cả hai thể loại như Vũ Hoàng Chương. Thơ Việt từ 1945 trở về trước, phát triển b́nh thường, dưới chế độ phong kiến và thuộc địa, v́ dù có thay đổi chữ viết, đời sống xă hội thuần phác, căn cỗi thơ Việt vẫn nằm trong ảnh hưởng và tâm thức Đường thi. Những tư tưởng Phật giáo, Nho giáo và Lăo giáo thấm nhuần trong đời sống dân gian, hai ḍng thơ cổ điển và Tiền chiến cũng chỉ thể hiện đúng tinh thần của nền văn hóa đó. Những nhà thơ có được quyền tự do và độc lập với cơ chế chính trị, nên đă có được những tác phẩm giá trị, một cách nào đó đă làm đúng chức năng của thơ, ḥa giải giữa hai nền văn hóa, giữa giai cấp thống trị và dân gian.

Thơ Tiền chiến dựa vào các thể thơ của Đường thi và ca dao để đưa vào cảm xúc và nội dung mới, kết hợp ngọn gió cuối mùa của phong trào Lăng mạn Pháp với không khí suy tàn của Đường thi c̣n sót lại, trên nền tảng nghệ thuật tu từ đă có sẵn từ thơ cổ điển. Trong khi thơ tự do phương Tây là một bước ngoặt, thoát ra khỏi thơ truyền thống, hoàn tất một nền tảng mỹ học khác. V́ vậy vào thập niên 1960, những nhà thơ miền Nam phát động phong trào thơ tự do, cách tiếp nhận ảnh hưởng phương Tây cũng không khác nào thơ Tiền chiến trước đó, không quan tâm tới học thuật như thời Đông dương và Nam phong Tạp chí, chỉ tiếp nhận những khái niệm mà không tiếp nhận được phương pháp, nên không thể vượt qua được bề dày tư tưởng học thuật phương Tây. Thơ tự do vướng vào thuật ngữ, ḥa trộn tu từ thời Đường thi Tiền chiến với tư tưởng Siêu thực Pháp ở thập niên 1930, dựa theo loại thơ phá thể đă có từ thơ cổ điển. Cũng giống như thơ Tiền chiến, thập niên 1960 ở miền Nam, không bị quyền lực chính trị chi phối, bởi một điều, chính quyền và giới văn nghệ sĩ có chung một lư tưởng bảo vệ tự do, nên sự kiểm soát văn học không cần thiết, chỉ có sự kiểm duyệt báo chí v́ nhu cầu chiến tranh, nhưng khác thơ Tiền chiến và giống với thơ chữ Nôm trước đó, nhà thơ rơi vào ảo tưởng quyền lực của chữ.

Trong khi thơ luồng chính ở miền Bắc, tuy không qua con đường khoa cử nhưng các lănh tụ đều coi thơ như một phương tiện qua đó kiểm soát toàn bộ văn học. Nếu trong chế độ phong kiến, vua quan đều làm thơ, th́ dưới chế độ cọâng sản, các lănh tụ đều làm thơ như Hồ Chí Minh (1890-1969), Lê Đức Thọ (1911-1990), Trường Chinh (1907-1988), Tố Hữu (1920-2002)... Thơ phải đơn giản dễ hiểu để quyền lực qua thơ được mở rộng và ảnh hưởng đến mọi tầng lớp dân chúng. Một số nhà thơ bị o ép bởi cơ chế quyền lực chính trị, tránh né những biểu hiện có tính nội dung, qua chữ, t́m kiếm một quyền lực ảo tưởng khác để phản ứng lại. Như vậy, thơ ngoài luồng miền Bắc và thơ miền Nam, dù không có liên hệ ǵ với nhau, v́ sự đối đầu chính trị giữa hai miền, nhưng lại có cùng một khuynh hướng, thể hiện tính đối kháng, bế tắc về chính trị và học thuật, tạo nên cực đoan về văn học, đẩy phương pháp tu từ tới chân tường, không c̣n mang ư nghĩa thông thường, tự nhiên như thơ cổ điển và Tiền chiến. Quan niệm ư ở ngoài lời biến thành thói quen suy diễn và phán xét, cũng biểu lộ khía cạnh của quyền lực.

Sau 1975, quyền lực văn học chính luồng nằm trong tay thế hệ chống Mỹ, theo đúng đường lối và chỉ thị của đảng và nhà nước, và thế hệ trẻ trưởng thành sau chiến tranh bị đẩy ra ngoài luồng, không có bất cứ phương tiện nào ngoài cách in ấn bằng computer, chuyền tay trong bạn bè. Nếu những nhà thơ thời Nhân văn Giai phẩm thừa hưởng nền giáo dục Pháp, có khả năng ngôn ngữ và ảnh hưởng văn hóa Pháp, thuộc về thế hệ chống Pháp, th́ những nhà thơ chống Mỹ, gần như không có khái niệm ǵ về phương Tây, chỉ ảnh hưởng một chiều văn học cộng sản thời Liên xô cũ. Sự phản ứng trong văn học thấy rơ, những nhà thơ ở ngoài luồng chính, thuộc thế hệ sau chiến tranh, quay về với ḍng văn học bị lên án là phản động và đồi trụy thập niên 1960 ở miền Nam. Nhưng khi chỉ liên hệ với con chữ, ma lực của chữ làm cho người làm thơ rơi vào ảo tưởng, sống trong một thế giới huyền hoặc, càng lúc càng xa rời nghệ thuật thơ, xa rời đời sống thực.

Như vậy, hai ḍng thơ chính luồng và ngoài luồng đều không có khả năng thay đổi, và những nhà thơ cũng không muốn thay đổi, v́ thay đổi có nghĩa là mất hết, không c̣n ǵ. Thơ không có người đọc, v́ thơ chính luồng chỉ tiếp nối loại thơ vần điệu và phá thể từ thời Tiền chiến, với nội dung lập lại những khuôn mẫu chính trị có sẵn, c̣n thơ ngoài luồng th́ người đọc lại không ai hiểu, và nhà nước cũng muốn như thế v́ đỡ đi một mối bận tâm. Thơ đánh mất chức năng tạo sự cảm thông, đứng ngoài trước sự thay đổi của thời thế, trong khi đáng lư ra, phải nói lên được khao khát của mọi tầng lớp xă hội, chia sẻ và ḥa giải những bất đồng và làm dịu vết thương chiến tranh. Sự can thiệp của cơ chế chính trị vào văn học đă tạo nên một nền văn học không b́nh thường, phản ảnh một xă hội không b́nh thường. Dĩ nhiên, nhà thơ cũng như thơ chỉ là nạn nhân của những thế lực áp đặt từ bên ngoài, bất lực trước những vấn nạn của lịch sử. Nh́n vào những xă hội tự do dân chủ, nền văn hóa văn học độc lập với cơ chế quyền lực chính trị, nên phát triển và lớn mạnh, lúc nào cũng theo sát những biến chuyển của đời sống và kịp bước với nền văn minh.

Nếu cứ như thế, th́ dù thời gian có trôi đi, nền văn học sẽ măi đứng nguyên một chỗ. Nhưng khi chiến tranh kết thúc, cuộc di cư tái diễn, hàng triệu người bỏ nước ra đi, nhưng lần này bi thảm hơn, phải trả giá bằng sự chết, giữa đại dương mênh mông. Một số nhà thơ trẻ ở thời điểm đó, nắm chắc ngôn ngữ Việt, đến được đất nước tự do, phải đối mặt với sự khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa, và sau hơn hai thập niên vượt qua mọi khó khăn, nhận ra khuyết điểm và bế tắc của thơ Việt gần nửa thế kỷ. Đầu năm 2000, xuất hiện phong trào thơ Tân h́nh thức, nhưng không giống như cuộc chuyển đổi êm đềm giữa Đường thi và Tiền chiến, chỉ 3 năm sau, gây nên cuộc tranh luận gay gắt, bởi một điều dễ hiểu, Tân h́nh thức cố gắng đưa nền văn học thoát ra khỏi cơ chế tu từ. Nhưng thói quen sáng tác và thưởng thức tác phẩm văn học qua tu từ, vẫn hoàn toàn bao trùm trên nền văn học từ trong ra ngoài nước, nên tinh thần bảo thủ, sợ thơ Tân h́nh thức sẽ làm lu mờ những ḍng thơ khác như vần điệu và tự do. Điều này hoàn toàn không đúng nếu chúng ta t́m hiểu lư thuyết và đường hướng thơ tân h́nh thức Việt.

Tân h́nh thức là một thuật ngữ mà những nhà thơ Việt mượn từ phong trào thơ Tân h́nh thức Hoa kỳ, nhưng nếu thơ Hoa kỳ quay trở về với thể luật truyền thống, rót ngôn ngữ thông thường vào thơ, làm thành thi pháp đời thường, tiếp nối cuộc cách mạng đă khởi đi từ một thế kỷ trước với phong trào Lăng mạn và giai đoạn đầu của thơ tự do, nhưng đă bị gián đoạn bởi những phong trào tiền phong ở nửa sau thế kỷ, th́ thơ Việt ở vào một trường hợp khác hẳn. Không thể đưa ngôn ngữ thường ngày vào thơ v́ bị vướng vào luật vần của thơ Tiền chiến, và cũng không thể rút tỉa được ǵ nơi loại thơ tự do tu từ của thời thập niên 1960, những nhà thơ Tân h́nh thức Việt phải so sánh sự khác biệt giữa ngôn ngữ đa và đơn âm, chọn lọc những yếu tố phù hợp với ngôn ngữ và văn hóa Việt để tạo thành luật tắc mới cho thơ. Và từ thành quả trong sự thực hành, những nhà thơ Tân h́nh thức Việt t́nh cờ tiếp nhận được thể thơ “không vần” của phương Tây. Dùng lại các thể thơ 5, 7, 8 chữ và lục bát, thay thế luật vần của thơ Tiền chiến bằng kỹ thuật lập lại và vắt ḍng, nhưng kỹ thuật lập lại chẳng phải chỉ rút tỉa nơi luật tắc Iambic và kỹ thuật của thơ tự do tiếng Anh, mà c̣n phối hợp với Hiệu ứng cánh bướm, phản hồi và trùng lặp, nương theo biến đổi từ những biến cố tự nhiên.

Như vậy Tân h́nh thức cũng không khác ǵ thơ cổ điển, Tiền chiến, và ca dao lục bát, đều là những ḍng thơ mang tinh thần Việt, có khả năng ḥa giải và tiếp nhận rất cao, không hề có sự phân biệt giữa ḍng này và ḍng khác, chỉ là cuộc chuyển đổi, và biến thể để thành một ḍng thơ mới, chẳng khác nào những trào lưu văn học, một trào lưu này cũng chỉ là sự biến thể của một trào lưu trước đó mà thôi. Một điều đáng ghi nhận, nếu thơ Tiền chiến giữ vần và của Đường thi, th́ Tân h́nh thức bỏ luôn vần, tiếp tục ḥa giải với nền văn hóa phương Tây. Và cũng trong tinh thần ḥa giải, giữa truyền thống và tự do, thơ tân h́nh thức Việt là một ḍng chảy mới, học hỏi cả ở tự do và vần điệu để t́m kiếm một nền thơ mới, như tiếng nói của mọi người Việt, tha thiết với sự chuyển đổi, để có thể đập chung một nhịp với cộng đồng thế giới rộng lớn. Và bởi tính cách b́nh dân của nó, thơ Tân h́nh thức có khả năng chuyên chở t́nh tự của mọi con người, phá vỡ tính cao cấp, khó hiểu, thể hiện tinh thần b́nh đẳng, dân chủ, có khả năng lấp đi khoảng cách giữa người đọc và sáng tác, và cũng là bước đầu kéo theo sự biến chuyển của những bộ môn khác như tiểu thuyết, hội họa, kịch nghệ…

Kết luận

Khi chấp nhận kinh tế thị trường, Việt nam bước qua một trang sử mới, và dù có định hướng bởi xă hội chủ nghĩa th́ đó cũng chỉ là giải pháp tạm thời, từ từ h́nh thành vị trí của ḿnh trong cộng đồng thế giới. Thơ và các loại h́nh văn học, là tầm nh́n của một dân tộc, phải thích ứng để thế giới nghe được tiếng nói của ḿnh, và ḿnh nghe được tiếng nói từ thế giới bên ngoài. Nh́n suốt qua tiến tŕnh chuyển hóa, văn học Việt luôn luôn bị chi phối và ám ảnh bởi quyền lực, dù chính trị hay ảo tưởng. Quyền lực chính trị tạo nên một giai cấp quan lại hay đội ngũ cán bộ văn hóa, thỏa hiệp với chế độ để được hưởng bổng lộc. Quyền lực ảo tưởng làm cho nền văn học trở thành bất động, bảo thủ, xa cách đời sống. Nhưng văn học v́ phải sống tầm gửi vào quyền lực quá lâu, có tâm lư sợ quyền lực và nhu cầu lệ thuộc quyền lực. Những cuộc tranh luận, dù trước kia hay bây giờ, chỉ thể hiện quan điểm giành lấy một quyền lực ảo tưởng nào đó chứ không hề đưa ra được phương cách đóng góp vào sự chuyển biến văn học, hay tiếp cận sự thật. Đám đông bị đẩy ra ngoài đời sống văn học, và nếu không th́ cũng chỉ là con rối, dùng để củng cố quyền lực thống trị. Một nền văn học không hề có một lư thuyết mỹ học và phương pháp luận làm kim chỉ nam, th́ biết đường nào mà phát triển. V́ thế, dẫn đến điều vô lư, hoặc dùng học thuyết chính trị Marx-Lenin để giải thích văn học, hoặc dựa vào những khái niệm triết học và văn học của xă hội kỹ nghệ hay tiêu thụ phương Tây áp đặt lên những tác phẩm được h́nh thành từ một xă hội nửa nông nghiệp nửa cộng sản. Sự kiện này chứng tỏ những người làm văn học đă không nhận ra chân tướng của nền văn học. Trong khi đất nước sau nửa thế kỷ chiến tranh và phân hóa, đang cần sự cảm thông ḥa giải giữa con người với nhau, và giữa mọi tầng lớp xă hội, th́ thơ và văn học gần như không có tác dụng ǵ với đời sống văn hóa. Nhà thơ Frederick Turner trong bài nói chuyện ngày 21 tháng 9 năm 2002 tại The Philadelphia Society Cleveland Regional Meeting, với tựa đề “The New Classicism and Culture” 35 cho rằng:

“... nhưng với mạng lưới quốc tế internet, một thành tố mới có ư nghĩa đă nhập cuộc, và trong khi thời Phục hưng có lẽ phải mất 300 năm để phổ biến khắp Âu châu và phong trào Lăng mạn cả trăm năm mới phổ biến khắp phương Tây, bây giờ chỉ cần một hai thập niên là toàn thế giới bừng tỉnh trước sự thay đổi đang xảy ra ở khí hậu văn hóa.”

Những điều trên, thật ra không đúng với Việt nam, v́ nhà nước vẫn kiểm soát mọi sáng tác và ngăn cấm mọi nguồn sách báo văn học từ bên ngoài. Những thông tin ṛ rỉ từ mạng lưới internet không đủ bù đắp sự thiếu sót về căn bản học thuật và tư tưởng, và chỉ làm cho nền văn học thêm rối loạn. Nhưng không thể chỉ qui trách nhiệm cho chế độ chính trị, v́ không ai có thể phủ nhận những hiện trạng đă và đang hiện hữu trên đất nước này. Văn học chân chính không phải là một động lực để phục vụ hay lật đổ chính quyền, mà là thể hiện và phản ảnh đời sống xă hội. Dù nhà nước Việt nam có dùng văn nghệ chính luồng và cả phương tiện truyền thông báo chí để giữ sự ổn định chính trị, th́ cũng đang phải đối phó với những áp lực quốc tế về nhân quyền và những đ̣i hỏi tự do dân chủ và cải tổ chính trị của một số trí thức và lănh tụ tôn giáo. Trong t́nh trạng đó, nhà nước không thể kiểm soát được ḍng thơ ngoài luồng, vả lại cũng vô hại, nên thơ Việt hiện nay đang có cơ hội để t́m kiếm một quan điểm mỹ học mới. Nhà thơ tương đối vẫn có tự do sáng tác, chỉ tiếc rằng khi có tự do lại không biết phải làm ǵ với tự do. Sự vướng mắc là do chính những nhà thơ, nhà văn không dám cởi trói chính ḿnh, rũ bỏ quá khứ, tách rời khỏi sự ám ảnh quyền lực, để thơ và văn học có được những sinh hoạt lành mạnh.

Hiện nay, hơn năm mươi phần trăm dân số Việt nam sinh ra và trưởng thành sau chiến tranh, không c̣n thích ứng với những thành kiến và óc bảo thủ lỗi thời của thế hệ trưởng thành trong chiến tranh. Trong khi đó, Việt nam đang có một hoàn cảnh thuận lợi, với gần 3 triệu người Việt sống rải rác ở khắp nơi trên thế giới, thủ đắc được hầu hết kiến thức về khoa học, tiếp cận trực tiếp với nền văn hóa mới, và có khả năng tiếp thu tư tưởng và học thuật từ những nền văn hóa khác tới nơi tới chốn, như một nhịp cầu giao lưu văn hóa từ cả ngàn năm nay chưa bao giờ có được. Mỗi thời kỳ văn học có giá trị lịch sử của nó, và không ai có thể phủ nhận. Học hỏi ở quá khứ, không có nghĩa là lập lại quá khứ, biến quá khứ thành bóng ma bao trùm hiện tại. Và khi nh́n ra khuyết điểm của quá khứ cũng có nghĩa là chúng ta nh́n thấy được tương lai. Bài viết này chắc chắn sẽ tạo nên sự bất b́nh trong giới văn học, người viết xin nhận lấy tất cả trách nhiệm v́ một lư do, chỉ muốn cho nền thơ đó có sức sống và biến đổi để kịp bước với những nền thơ khác. Lược qua một số biến chuyển của thời cuộc và đặc tính của từng thời kỳ thơ, chúng ta thấy, thơ Việt có phong thái của một nền thơ có tầm vóc, nếu những nhà thơ dám chấp nhận sự thật, thấy những thất bại của ḿnh, tiếp nhận những yếu tố mới, phù hợp với thời đại. Cơ may thay đổi, nếu chúng ta không tiếp nhận, lẽ đương nhiên sẽ rơi vào thế hệ sau, v́ thơ tự nó đă chứa mầm mống của sự thay đổi.

Tham khảo

Đào Duy Anh. Việt Nam Văn Hóa Sử Cương. Hội Nhà Văn 2000

Nguyễn Thế Anh. Việt Nam Dưới Thời Pháp Đô Hộ. Lửa Thiêng, 1970.

Nghiêm Toản. Việt Nam Văn Học Sử Trích Yếu. Sống Mới, 1949.

Trần Văn Giáp. Lược Truyện Các Tác Gia Việt Nam. Văn Học, 1972.

Thế kỷ 21 số 122, 1999.

Thế Kỷ 21 số 159, 2003.

Khế Iêm. Tân H́nh Thức, Tứ Khúc và Các Tiểu Luận Khác. Văn Mới, 2003.

Edward Mc Nall Burns, Robert E. Lerner, Standish Meacham. Văn Minh Phương Tây. Cuốn 2, in lần thứ 9, W. W. Norton & Company, New York, Lodon.

Ghi chú

1. Theo Trần văn Giáp, những tiểu thuyết đầu tiên là Cành Lê Tuyết Điểm (1921), Cuộc Tang Thương (1922) của Đặng Trần Phất và Tố Tâm (1925) của Hoàng Ngọc Phách.

2. Thật ra, trong khoảng 1000 năm lệ thuộc Trung hoa, có hai thời kỳ ngắn ngủi với Hai Bà Trưng (năm 40-43 sau Công nguyên) và Lư Nam Đế (544-602) nổi dậy và xưng vương.

3. Sau nhà Ngô, xảy ra nạn Thậïp nhị sứ quân (945-967). Đinh Bộ Lĩnh dẹp tan được loạn sứ quân lên ngôi lấy miếu hiệu là Đinh Tiên Hoàng lập nên triều đại nhà Đinh (968-980). Sau khi Đinh Tiên Hoàng mất, bộ tướng của ông tên Lê Hoàn lên ngôi lấy miếu hiệu làLê Đại Hành, gọi là nhà Tiền Lê. Tiếp theo đó, Lư Công Uẩn lên ngôi, miếu hiệu là Lư Thái Tổ, định đô ở Thăng Long, mở đầu cho một triều đại kéo dài rất lâu từ năm 1010 đến 1225. Nhà Trần (1225-1400) tiếm ngôi nhà Lư cho đến 1400 th́ bị Hồ Quí Ly cướp ngôi, nhưng cũng chỉ được vài năm, đến năm 1414 quân Minh (Trung hoa) xâm chiếm. Đến 1427, Lê Lợi nổi lên đánh đuổi quân Minh, lập nên triều đại nhà Lê (1428-1788). Cuối đời nhà Lê, Mặc Đăng Dung cướp ngôi (1527-1592), Trịnh Kiểm giúp vua Lê khôi phục ngai vàng, nhưng nắm giữ quyền hành, xưng là chúa Trịnh. Con cháu ḍng họ Nguyễn Kim, một tướng lănh của vua Lê, chạy về phương Nam, lập nên chúa Nguyễn, tạo nên cuộc phân chia Nam Bắc lần thứ nhất từ 1600 đến 1788. Đến năm 1792, ba anh em nhà Tây Sơn là Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ nổi loạn và đánh bại nhà Nguyễn ở miền Nam, diệt nhà Trịnh ở miền Bắc, thống nhất đất nước sau hơn 200 năm chia cắt. Trong khi đó hậu duệ cuối cùng của nhà Nguyễn chạy ra Phú Quốc, nhờ giám mục Pignau de Behaine cầu cứu nước Pháp giúp đánh bại Tây Sơn, thâu tóm quyền hành từ Nam ra Bắc, lên ngôi lấy niên hiệu là Gia Long. Triều đại nhà Nguyễn kéo dài từ 1802 đến 1945.

4. Kệ là một bài văn vần ngắn, dễ nhớ, dễ hiểu, tóm lược những điều giảng dạy về đạo. Trong khi kinh là một bài giảng về đạo.

5. Hàn Thuyên tên thật là Nguyễn Thuyên, không rơ năm sinh và năm mất, đời vua Trần Thái Tông. Năm 1282 tục truyền có cá sấu vào sông Lô, vua sai ông làm bài “Văn tế Cá sấu”, ném xuống sông, cá sấu bỏ đi. Việc đuổi cá sấu giống việc làm của Hàn Dũ đời Đường nên vua khen thưởng và cho ông theo họ Hàn. Ông có tài làm thơ Nôm và là người đầu tiên dùng luật thơ Đường vào thơ Nôm, nên đời sau gọi thơ Nôm theo Đường luật là Hàn luật. Sau đây là bài thơ của Hàn Thuyên:

Văn tế cá sấu

Ngặc ngư kia hỡi mày có hay
Biển Đông rộng răi là nơi này
Phú Lương đây thuộc về thánh vực
Lạc lối đâu mà lại đến đây
Há chẳng nhớ rằng nước Việt xưa
Dân quen chài lưới chẳng tay vừa
Đời Hùng vẽ ḿnh vua từng dạy
Xuống nước giao long cũng phaœi chừa
Thánh thần nối dơi baœn triều nay
Dấy từ Haœi ấp ngôi trời thay
Vơ công lừng lẫy bốn phương tịnh
Biển lặng sông trong mới có rày
Hùm thiêng xa dấu dân cày cấy
Nhân vật đều yên đâu ơœ đấy
Ta vâng đế mạng baœo cho mày
Hăy vào biển Đông mà vùng vẫy

(trích từ "Les chefs-d'oeuvres de la littérature vietnamiennes", Dương Đ́nh Khuê, Kim Lai Ấn Quán, Sài G̣n, 1966?)

* Phù Lương:

Dương Đ́nh Khuê chú thích Phù Lương là sông Hồng Hà (Fleuve Rouge).

Dương Quaœng Hàm nói là sông Nhị Hà (Hồng Hà).

Từ điển Nguyễn Quốc Trụ ghi là: "... văn tế cá sấu và đưa chúng ra khoœi sông Phù lương (có sách nói sông Lư giang)..." tức là sông Lô.

Bài “Văn Tế Cá sấu” v́ đă thất lạc nên cũng chỉ được biết đến như một huyền thoại. Chúng tôi ghi lại như một tham khảo mà thôi.

6. Lấy cớ triều đ́nh nhà Nguyễn cấm đạo, quân Pháp mang quân xâm chiếm ba tỉnh miền Đông Nam kỳ là Biên Ḥa, Bà Rịa, Vĩnh Long, đưa tới ḥa ước Sàigon 5-6-1862. Sau đó tiến chiếm Bắc kỳ với mục đích dùng sông Hồng hà làm con đường thông thương với miền Nam Trung hoa. Và cuối cùng, dùng vũ lực buộc triều đ́nh nhà Nguyễn chấp nhận sự bảo hộ của Pháp ở miền Trung và Bắc Việt nam, với ḥa ước Patenôte ngày 6-6-1884.

7. Cuối tháng 7-1884, vua Kiến Phúc mất, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi lên ngôi, mưu đồ chống lại ḥa ước Patenôte, tấn công quân Pháp nhưng thất bại, phải đưa vua chạy trốn, truyền hịch kêu gọi thần dân nổi dậy chống Pháp. Các sĩ phu và quan lại hưởng ứng và lan rộng khắp ba miền Nam Trung Bắc. Điển h́nh là Nguyễn Xuân Ôn (1825-1889), Phan Đ́nh Phùng (1847-1895).

8. Phan Bội Châu (1867-1940) và các đồng chí muốn khôi phục chế độ quân chủ độc lập với sự trợ giúp của Trung hoa và Nhật bản, chọn Kỳ Ngoại Hầu Cường Để, hậu duệ vua Gia Long làm lănh tụ phong trào quốc gia. Năm 1905, Phan Bội Châu cùng các đồng chí đưa Kỳ Ngoại Hầu Cường Để sang Nhật, đồng thời kêu gọi thanh niên Việt nam xuất ngoại qua Đông kinh để huấn luyện về quân sự và chính trị để sau này về lănh đạo các phong trào chống Pháp.

9. Nghi ngờ thiện chí giúp đỡ của Nhật, v́ Nhật cũng chỉ nhắm vào sự đô hộ cả Đông á, nên Phan Chu Trinh (1827-1926) và các đồng chí chủ trương phong trào Duy tân, nâng cao dân trí rồi mới giành lại sự độc lập bằng phương pháp bất bạo động. Đông kinh Nghĩa thục thành lập tại Hà nội vào đầu năm 1907, mở lớp học miễn phí, gồm cả Việt văn, Hán văn và Pháp văn, tổ chức diễn thuyết, đề cao sự cần thiết của giáo dục và thương nghiệp. Cũng năm này xảy ra cuộc khủng khoảng chính trị, vua Thành Thái buộc phải thoái vị và bị đày qua đảo Réunion, phong trào chuyển sang việc chống nộp thuế. Nhà cầm quyền Pháp phản ứng, đóng cửa Đông kinh Nghĩa thục, bắt giam và đày ra Côn đảo những nhân sĩ nổi tiếng như Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng (1876-1947), Ngô Đức Kế (1878-1929).

10. Ngày 15-5-1913, Nguyễn Văn Vĩnh (1882-1936) được sự tài trợ của Pháp, ra tờ tuần báo Đông Dương Tạp chí gồm Phạm Quỳnh (1892-1945), Phạm Duy Tốn (1883-1924), Nguyễn Văn Tố (1889-1947), Phan Kế Bính (1875-1921), Nguyễn Đỗ Mục, Dương Bá Trạc (1884-1944). Sau này, một vài người tách ra, chỉ c̣n lại Nguyễn Văn Vĩnh, Nguyễn Đỗ Mục và Phan Kế Bính. Đông dương Tạp chí chuyên về mặt học thuật văn chương. Các nhà Nho giới thiệu nền văn hóa cổ, c̣n các nhà tân học th́ phiên dịch và giới thiệu văn chương Pháp.

11. Nam phong Tạp chí ra hàng tháng, số đầu tiên vào tháng 7-1917, lúc đầu do Phạm Quỳnh làm chủ bút phần Quốc ngữ, Nguyễn Bá Trác (-- 1945) làm chủ bút phần chữ Hán, với những trợ bút như Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến (1874-1944), Sở Cuồng Lê Dư, Nguyễn Đôn Phục (-- 1945), Trần Trọng Kim (1887-1953), Nguyễn Triệu Luật (-- 1946)... Nam Phong Tạp chí nhân danh là cơ quan của hội Khai Trí Tiến Đức. Phạm Quỳnh là người sáng lập và tổng thư kư hội này.

12. Ca dao là những câu hát ngắn, lưu truyền trong dân gian, thường là câu 4 chữ, lục bát hay song thất lục bát. Tục ngữ là những câu nói có từ lâu đời, nhiều người nói thành quen.

13. Báo Phong Hóa do Nhất Linh (1905-1963) mua lại của Phạm Hữu Ninh, ra ngày 22-9-1933, là tờ báo của nhóm Tự lực Văn đoàn, bị đ́nh bản vào năm 1936 v́ Hoàng Đạo (1906-1948) viết bài châm biếm Hoàng Trọng Phu.

14. Thơ Mới gọi chung thời kỳ từ 1932 tới 1945, c̣n gọi là Tiền chiến, v́ là thời kỳ tương đối thanh b́nh v́ sau 1945 mới bắt đầu thời kỳ 9 năm kháng chiến chống Pháp. Thơ văn thời này có nhiều khuynh hướng từ Lăng mạn tới hiện thực, ảnh hưởng văn hóa Pháp, và cũng là thời kỳ phát triển chữ Quốc ngữ.

15. Có hai kỳ thi. Thi Hương là thi từng vùng để lấy cử nhân và tú tài. Sau đó các cử nhân trong cả nước lên kinh đô để thi Hội, lấy tiến sĩ và phó bảng. Trong các kỳ thi Hương và Hội đều thi Kinh nghĩa, văn sách, thơ phú và tứ lục. Kinh nghĩa là bài văn xuôi b́nh giảng một câu trích trong kinh, truyện. Văn sách là bài vấn đáp về việc đương thời hay đời cổ. Thơ phú vừa có vần vừa có đối, c̣n tứ lục không có vần nhưng phải có đối. Ngoài ra c̣n có thi Đ́nh tại triều đ́nh.

16. Sau khi Pháp thất trận Điện Biên Phủ, ngày 7 tháng 5-1954, đưa tới hiệp định Genève ngày 20 tháng 7-1954 chia đôi đất nước ở vĩ tuyến 17. Khoảng 700 ngàn người miền Bắc di cư vào Nam.

17. Nhân văn và Giai phẩm: Giai Phẩm số mùa Xuân tháng 1-1956, tiếp theo là các số mùa Thu, mùa Đông, và sau đó là báo Nhân Văn tháng 11-1956 do một số nhà thơ nhà văn có tinh thần đổi mới văn học như Phan Khôi, Hoàng Cầm, Lê Đạt, Phùng Quán, Văn Cao chủ trương. Sau đó những nhà văn nhà thơ này bị đàn áp và cấm sinh hoạt văn học suốt 30 năm.

18. Lư Toét, Xă Xệ là tên hai nhân vật hí họa trong tuần báo Phong Hóa do Nhất Linh và nhóm Tự lực Văn đoàn chủ trương ”cười cợt để sửa đổi phong hóa”. Lư Toét làm chức Lư trưởng, bị bệnh toét mắt. Xă Xệ, béo xệ ở thôn xă nên gọi là Xă Xệ. Ghi chú thêm: hai nhân vật này xuất hiện trước Phong Hóa, và sau đó có mặt trên nhiều báo, kể cả Nam Phong (PTH).

19. Vào năm 1956, v́ muốn cải cách đảng Cộng sản, Mao Trạch Đông phát động phong trào “Trăm Hoa Đua nở”, thúc đẩy mọi người bày tỏ ư kiến của ḿnh, đưa tới sự mở rộng bàn thảo khắp nước. Chiến dịch lấy từ một câu nói truyền thống ”hăy để trăm hoa đua nở, hăy để mọi tư tưởng cạnh tranh”. Tuy nhiên ngay sau đó bị dẹp tan, và những người tham gia bị kết án là “Bọn quí tộc cánh hữu”, “kẻ thù của nhân dân”. Mục đích của chiến dịch chỉ là cớ để thanh lọc hàng ngũ lănh đạo, tiến tới “Bước nhảy vọt” (1958-1961).

20. Hưởng ứng tinh thần xét lại qua bản diễn văn bí mật của Khrushchev (1894-1971), ở Pozan, Ba lan, 15000 công nhân nổi loạn vào ngày 15 tháng 6-1956, tạo lư do cho Hồng quân Nga tới biên giới, vào Ba lan. Trong cố gắng dẹp tan cuộc nổi loạn, đảng Cộng sản Ba lan tái chỉ định Wladislaw Gomulka là Tổng bí thư đảng, một người bị Stalin bỏ tù, và được nh́n như là cấp tiến đối với dân chúng. Hồng quân sau đó rút lui, và chính quyền Xô viết cũng nới lỏng sự kiểm soát Ba lan.

21. Ở Hungary vào năm 1956, dân chúng hy vọng bản diễn văn bí mật của Khrushchev sẽ chấm dứt sự cai trị khắc nghiệt của Maytyas Rakosi, một tay thân tín của Xô viết. Tinh thần chống Xô viết của dân chúng tập trung vào Rakosi, và nhân một đám tang của một đảng viên ôn ḥa, khoảng 300 ngàn sinh viên, công nhân biểu t́nh vào ngày 6-10-1956. Đảng Cộng sản Hungary đưa Imre Nagy lên làm Tổng bí thư, cũng là một nhân vật ôn ḥa để càn quét đám đông và kêu gọi sự trợ giúp của Liên xô. Đám đông đ̣i Nagy giải tán chính quyền Cộng sản và Hồng quân Nga phải rút lui. Ngày 4 tháng 11-1956, quân Liên xô tấn công Hungary. Nagy trốn vào ṭa Đại sứ Nam tư, Liên xô đưa Janos Kadar lên nắm quyền. Khoảng 20 ngàn người Hungary chết, 200 ngàn người chạy trốn qua nước ngoài. Cuộc nổi loạn bị dẹp tan.

22. Sau hiệp định Paris, quân đội Mỹ rút ra khỏi miền Nam Việt nam, đến 30 tháng 4-1975, cộng sản miền Bắc chiếm trọn miền Nam, thống nhất đất nước sau 20 năm chia cắt.

23. Chiến tranh lạnh được coi như bắt đầu từ Hội nghị Yalta giữa 3 cường quốc Anh Mỹ Nga (Franklin Roosevelt, Winston Churchill, và Josef Stalin), t́m cách chấm dứt thế chiến II. Hiệp ước Yalta được kư kết ngày 11 tháng 2-1945. Mục đích của Hội nghị là tái lập lại những quốc gia bị Đức xâm chiếm, đồng thời chia nước Đức cho 3 nước chiến thắng. Nga kiểm soát Đông Đức và Đông Bá Linh, và ảnh huỏng chủ nghĩa cộng sản trên các nước Đông âu như Ba lan, Tiệp khắc, Hung Gia Lợi, Bảo Gia Lợi, Lỗ Ma Ni để đổi lại Nga sẽ giúp Đồng minh đánh Nhật. Các nước Đông âu theo hiệp ước, sẽ được độc lập và tổ chức tổng tuyển cử, thành lập một chính phủ độc lập. Nhưng Nga đă ngăn cản cuộc tuyển cử, duy tŕ chính quyền cộng sản ở các quốc gia đó, và Hoa kỳ v́ bận cuộc chiến với Nhật nên đă không can thiệp. Như vậy chiến tranh lạnh bắt đầu từ 1945 và chấm dứt vào 1991, năm Liên Xô sụp đổ.

24. Tháng 8-1944.

25. Tháng 3-1945.

26. Từ tháng 3-1945.

27. Bảo Đại (1913-1997), vị vua cuối cùng triều Nguyễn thoái vị vào ngày 25-8-1945.

28. Và đến tháng 1-1947.

29. Ngày 6-3-1946.

30. Cuộc xung đột biên giới giữa Trung hoa và Việt nam xảy ra trong 29 ngày từ 17 tháng 2-1979 đến 5 thàng 3-1979. Nguyên nhân Trung hoa cho rằng Việt nam đă quá liên hệ với Liên xô, đối xử bất công và trục xuất người Hoa sống tại Việt nam về Trung hoa, và giấc mơ bá quyền ở Đông Nam Á.

31. Cynthia Cohen, “Ḥa b́nh và Kinh nghiệm Mỹ học: Sự Chung sống, Ḥa giải và Nghệ thuật”, Nguyễn Thị Ngọc Nhung dịch.

32. Truyện Kiều của Nguyễn Du (1766-1820) kể về 15 năm lưu lạc của Thúy Kiều, bị lừa bán ḿnh vào Lầu xanh, lỡ dở t́nh duyên với người yêu là Kim Trọng, phải làm vợ Mă Giám Sinh, Từ Hải, sau đó tự tử, được cứu thoát, đi tu. Nguyễn Du là người có văn tài, học rộng, trước đă làm quan cho triều Lê, sau lại làm quan cho triều Nguyễn.

33. Cung Oán Ngâm Khúc của Ôn Như Hầu Nguyễn Gia Thiều (1741-1798), tả nỗi oán hận của một thiếu nữ tài sắc hơn người, được tuyển vào cung, lúc trước được vua yêu sau bị chán bỏ, than thở, thương cho số kiếp “má đào phận bạc”.

34. Chinh Phụ Ngâm là một khúc ngâm bằng Hán văn của Đặng Trần Côn, viết theo thể tự do, câu dài câu ngắn, sau đó Phan Huy Ích và nhiều nhà nho dịch ra chữ Nôm. Đặng Trần Côn không rơ năm sinh và năm mất, tính t́nh phóng khoáng, thích rượu, hay thơ. Đời vua Lê chúa Trịnh có lệ cấm lửa ban đêm, ông đào hầm đốt lửa để đọc sách. Thời đại của ông, chúa Trịnh cầm quyền, tin dùng bọn hoạn quan, người dân bị đè nén áp bức, giặc giă nổi lên khắp nơi, quan quân phải di đánh dẹp. Người lính phải ĺa cửa nhà, xa vợ con, bỏ ḿnh nơi chiến trường. Do đó Đặng Trần Côn đă làm ra khúc Chinh Phụ Ngâm nổi tiếng và được truyền tụng cho đến ngày nay. Bản dịch thông dụng là của Phan Huy Ích.

35. Frederick Turner, “Chủ nghĩa Kinh điển Mới và Văn hóa”, Nguyễn Tiến Văn dịch.

Bài đă đăng trên ngày 22 tháng 7 – 2004

Ghi chú:

Đây là bài viết tham dự hội nghị hàng năm lần thứ 56 của Hiệp hội Nghiên cứu Á châu (Association For Asian Studies), qui tụ giới học giả và nghiên cứu từ các nơi trên thế giới và toàn quốc Hoa kỳ. Website của Hiệp hội Nghiên cứu Á châu (AAS):

Trong hội nghị này, hợp tác cùng Hội đồng Giáo chức Giảng dạy và Nghiên cứu Ngôn ngữ Vùng Đông Nam Á (Council of Teachers of Southern Asian Languages), thơ chỉ là một trong 219 cuộc hội thảo, bao gồm khoảng 800 diễn giả về đủ mọi vấn đề từ lịch sử, văn hóa, chính trị, xă hội, ngôn ngữ, văn học... của các nước Á châu từ Trung hoa, Nhật bản, Đại hàn, Ấn độ cho tới Mă lai, Indonisia... Chủ đề của cuộc hội thảo (panel) thơ: “Poetry as a Window on History and Change in Southeast Asia” (Thơ, cửa sổ qua lịch sử và biến đổi tại Đông Nam Á), với ba nước Thái Lan, Phi Luật Tân và Việt nam. Bốn diễn giả gồm:

1/ Ruth Mabanglo, University of Hawaii, Manoa: “Filipinas in the Margin: Metaphorizing Women in Diaspora.

2/ Chiranan Pitpreecha, Cornell of University: “Recording Motion and Emotion: Poetry as History”

3/ Khe Iem: “Contemporary Vietnamese Poetry: On the Path of Transformation”

4/ John C. Schafer, Humboldt State University: “Trinh Cong Son: A Songwriter and a Poet”

Chủ tọa: Carol J. Compton, University of Wisconsin, Madison. Thảo Luận: Thomas John Hudak, Arizona State University.

Tùy theo vị trí, các nhà sử học, xă hội học hay văn học có thể nh́n và đánh giá những sự kiện lịch sử theo những chiều hướng khác nhau. Ngay cả trong phạm vi văn học, chúng tôi cũng chỉ lược qua những điểm chính yếu để nh́n ra chiều hướng thay đổi chứ không đi sâu vào toàn bộ những ḍng văn học khác nhau của từng thời kỳ. V́ vậy, khuyết điểm chắc chắc không thể trách khỏi, mong được sự góp ư và bổ sung thêm của thân hữu và bạn đọc. Chúng tôi xin gửi lời cảm tạ tới các thân hữu: Nhà phê b́nh Đặng Tiến, nhà văn Nguyễn Tiến Văn và Phạm Thị Hoài, nhà thơ Đỗ Kh. và Nguyễn Thị Ngọc Nhung đă góp ư và hiệu đính một số sai sót để bài viết tương đối được hoàn chỉnh.