KẺ SỸ: CỘI NGUỒN CẢM HỨNG SÁNG TẠO VÀ XUẤT XỬ
(Bài 3)
Đặng Thân



Xuất Thế hay Nhập Thế

Lời xưa

Có tiên sinh bảo rằng nước Nam có h́nh giống Thái Cực Đồ. Nếu thế th́ dễ là rốn của Vũ Trụ lắm. Mà nhỡ khi thế thật. Quả là nền văn hiến này đă sinh ra không biết bao nhiêu nhà tư tưởng, toàn các bậc ôm trong ḷng đủ cả luân hồi vũ trụ. Nhiều người phương Tây đă thấy rằng ở nước Nam ai cũng là một nhà tư tưởng, v́ dường như họ đều có cá tính và quan điểm riêng. Điều đó đúng. Tuy nhiên nhiều cái riêng quá th́ dễ mất th́ giờ, công sức và... nhiều thứ quư giá nữa để đi đến hành động thống nhất, phải không nhỉ? Nếu thế th́ cũng rách việc đây. Nhưng dầu sao nghĩ lại th́ có người thấy rằng đă là Thái Cực sao lại mang cái tên thiên lệch một phương trời là Nam? Mà cũng không sao đâu nhỉ, ư Trời và ư Đất cũng phải có lúc mâu thuẫn chứ. Nhưng quả là xứ ta có nhiều Kẻ Sỹ thật.


Ḷng những muốn noi theo người xưa xuất thế cho thỏa chí mà e ḿnh chẳng dám
Thân đành phải gửi vào cuộc đời danh lợi giúp vợ con nhưng sao ta cứ phẫn?!

Ai đă nói thế nhỉ? A nhớ rồi, đó là một bậc cao sỹ giỏi văn chương đến mức được dân tộc tôn làm Thần. Trời ạ, có căn cớ ǵ mà tiến thoái lưỡng nan vậy thưa Tiên Sinh? Nhưng rất cảm ơn Ngài v́ tâm sự đó cũng chính là của Kẻ Sỹ xưa nay th́ phải. Bâng khuâng giữa hai ngả Xuất Thế hay Nhập Thế. Các cụ bảo rằng Xuất Thế th́ ta có cả Vũ Trụ thỏa chí con Tâm có đủ cả Vua lẫn Trời, nhất là đối với những người tâm hồn lồng lộng “phong nguyệt vô biên”. Nhưng đời trần tục chả c̣n ǵ nữa sao? C̣n nhiều lắm. Đó là nơi của thất t́nh, lục dục, ngũ thường, tứ khoái, tam cương; của danh dự chiêu chương, của bổng lộc măn đường. Nhưng, quả thật tất cả đều trong cái ṿng kim cô của Tham Sân Si cả. Mà h́nh như đê tiện nữa. H́nh như kẻ thấp mạt th́ thường được hưởng cao, người chí cao th́ hay hưởng mạt. Ô! Phải chăng đó là Luật Trời đắp đổi, thưa Tiên Sinh?!

Ông cha

Nước Việt có biết bao đại nhân vật đủ để làm sáng cái lẽ Xuất Xử ấy của Kẻ Sỹ. Trước hết xin được vinh danh Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn - người mà tài đức lẫn xuất xử thật bậc Chân Nhân. Là trưởng nam thuộc ḍng chính thất để kế truyền ngôi Vua nhưng ông cương quyết không màng nhằm tránh cho xă tắc một cuộc “nồi da xáo thịt” và đoàn kết tổng lực để chống đại thù. Tài kiêm văn vơ, định quốc an bang, nghiền nát quân hung bạo máu xối như sông tanh hôi khôn rửa mà “Đằng Giang tự cổ huyết do hồng”, cho từ ấy “Non sông ngh́n thuở vững âu vàng”. Để trở thành bậc Thánh duy nhất của dân tộc. Chúng ta có Vua Trần Nhân Tông sau khi chấn hưng đất nước và bao lần đánh tan cường tặc đă nhất quyết vứt lại ngai vàng lên núi xuất thế, để lại bao cung nữ mang thân mỹ miều mà phận mỏng cắt duyên oan uổng nơi khe suối, để rồi dân tộc này có Trúc Lâm. Thế là Ngài đủ cả hai đường tuyệt đỉnh. Theo con đường này c̣n có Ngô Th́ Nhậm, sau khi pḥ Tây Sơn đối nội đối ngoại, việc văn việc vơ, đại phá quân phương Bắc và b́nh định thiên hạ, ông đă xuất thế trở thành Tổ thứ tư của Trúc Lâm. C̣n một Tổ khác của Trúc Lâm là Huyền Quang Tôn Giả th́ đă giũ bỏ mọi tước lộc và ham mê trần tục, quyết tâm xuất thế v́ thấy cơi trần không có hạp với cái sáng láng của ḿnh. Ôi cái cơi trần “Lúc khó th́ chẳng ai nh́n, đến khi đỗ Trạng cả ngh́n nhân duyên”. Nước ta c̣n có hai vị Phu Tử là Nguyễn Bỉnh Khiêm và Nguyễn Thiếp, vừa Xử vừa Xuất để thành bậc vĩ nhân - Sấm Kư và những tiên tri huyền nhiệm cùng cái sự Hành của các ông vẫn âm vang măi trong tâm trí đồng bào suốt 500 năm qua. Trí huệ th́ quán thông vạn đại mà vẫn săn sóc từ việc trừ ác cho dân cho đến khuyến cáo, sắp đặt cho các triều đại được an định, cho đất nước được mở mang. Về Nhập Thế mà đạt đến ngưỡng siêu phàm phải là Đại trượng phu Nguyễn Công Trứ - gửi thân nơi quan trường để kinh bang tế thế mà không bị cái danh lợi và cái đê tiện nó lụy đến Đại Ngă. Hôm trước c̣n là Thượng Thư hôm sau đă bị truất xuống hàng lính tẩy ông vẫn b́nh thản đi vác lọng hầu các quan. Nhưng gặp đại sự chẳng ai kham nổi th́ Triều đ́nh lại phải vời ông về nhậm chức. Cả một đời đầy thăng trầm mà ông vẫn nhiên nhiên vừa dẹp loạn vừa làm Dinh Điền Sứ dốc sức mở mang bờ cơi cho giờ đây hàng triệu con dân đang làm ăn sinh sống, vừa làm thơ phú vừa đi hát “karaoke” ả đào. Xin Ngài nhận cho một lạy. Nhập mà như Ngài th́ các bậc Xuất cũng phải nghiêng ḿnh mất thôi.

Bi hài

Quả là xứ ta có nhiều Kẻ Sỹ thật. Dưng mà phận Kẻ Sỹ cũng bi lắm. Có câu chuyện truyền miệng ở thành Gia Định xưa kể rằng khi Chúa Nguyễn ánh lên làm vua đă bảo Kẻ Sỹ Bắc Hà ngàn năm văn hiến rặt một bọn bất đắc chí ốm o, ḍi chồ lại c̣n thối mồm. Nghe khiếp quá! Có nhẽ lúc này Sỹ và Quyền chẳng hiệp. Mà có riêng ǵ ở đâu, phương Tây cũng có bi kịch khủng khiếp của anh chàng trí thức Hamlet c̣n ǵ. Ḷng Kẻ Sỹ ôm đầy mộng tưởng xây một cái ǵ đấy thật ư nghĩa cho đời, nhưng đời thường đa phần lại chỉ cần “nắm xôi Bờm cười” thôi. Ô hô! Tôi nhớ Vũ Như Tô. Người kiến trúc sư muốn dựng Cửu trùng Đài cho non sông được vẻ vang, đó là nghĩa trọng. Nhưng việc dựng xây tốn kém làm mất “nắm xôi” của đồng bào th́ c̣n ǵ t́nh thâm. Một Kẻ Sỹ Việt Nam kiệt xuất cỡ Tolstoy đă phải thốt lên một câu thân phận: “Không biết Vũ Như Tô phải hay những kẻ giết Vũ Như Tô phải?!” Ai phải không biết chứ Vũ Như Tô làm tôi nhớ tới Đạo Gia Tô. Cái Nhà-thờ-đá nguy nga ở Phát Diệm mà họ xây đă được một Kẻ Sỹ nhận định rằng: có lẽ lịch sử mấy ngàn năm nước Việt chỉ có duy nhất công tŕnh này. Không biết họ có sức mạnh huyền bí ǵ mà làm được như vậy, mà không rơ đă có ai t́m hiểu chưa.

Nói đến đá tôi chợt nhớ tới cái tháp đá nơi ngàn năm linh thiêng Bờ Hồ - nó được ghi nhận như là để biểu dương văn hóa và cái sự Học của Kẻ Sỹ nước nhà. Có nhẽ là như thế. Mà chắc là ắt rồi. V́, tôi nhớ ra rồi, đây là công tŕnh của tác giả hai câu tự thán trên - Nguyễn Siêu - người giỏi văn thơ đến bậc được người đời gọi là Thần Siêu. Ông đă cho làm tháp đề ba chữ “Tả Thanh Thiên” (được dịch là viết lên trời xanh) có dáng chọc trời đặt trên nền đá xếp tầng tầng lớp lớp (?), rồi Vua Minh Mệnh đặt tên là Tháp Bút. Nhưng có nhà Việt Nam Học người Mỹ thắc mắc rất khách quan là không biết bút ǵ mà rơ ràng lại có h́nh sinh thực khí đàn ông?! Dường như Thần Siêu muốn chửi Trời? To gan? Có khi phải dịch lại ba chữ trên cũng nên. Âu cũng là địa linh sinh vật linh. Thật t́nh, nếu đọc kỹ hai câu tự thán của ông th́ sự việc hẳn đâu vô lư. Ôi! “Phũ phàng chi bấy Hóa Công”! Mà chuyện Tháp Rùa nay đă thành thiêng liêng giữa ḷng Hồ Gươm chẳng đă được dựng bởi một động cơ thậm ích kỷ đó sao. Mong làm sao mọi sự không phải vậy.

Tâm tưởng

Ấy nhưng liệu có sao không nhỉ, khi mà Lăo Tử đă dạy lâu rồi:


Quư Tiện cùng Gốc
Cao Thấp cùng Chiều
Vinh Nhục đều là Sợ Hăi

Nếu thấu đáo được như Ngài th́ tức khắc ta nhập Thái Cực hay là Niết Bàn ǵ đó, c̣n phải ngôn ǵ. Nhân mùa Xuân đến, muốn chúc một câu nhưng khí Xuân lâng lâng làm tôi quên hết mọi điều. Xin mạo muội chép tặng quư vị đôi câu gọi là câu đối của một bậc Đạt Nhân cho có hương vị Tết:


Ḍng Đời phù vinh hạ phẩm
Bến Tâm trầm mặc thượng thừa

ĐẶNG THÂN
02/13/05


Home