ĐỌC THƠ

Lưu Hy Lạc

Bài viết Khế Iêm

 

 

 
 

 

 

mm

 

ĐỜI NHƯ MỘT KHÚC
BRANDENBURG CONCERTO NO. 4 G MAJOR
CỦA BACH

Điệu này chắc chắn nó dở chứng hơn
tuần rồi sáng nào ở đầu cầu thang
tầng hai con martha mập cũng đứng
giạng háng đái tồ tồ lên khắp các

nấc thang tầng một nó nói tao đái
lên sinh mệnh mày cho ơi tôi trở
người cả tháng nay chung cư không một
giọt nước nóng giọng thằng little ste –

vie từ cuối hành lang tầng một đã
bắt đầu khản/ đục bởi nó hét độc
chỉ một tiếng “ya ya ya ya ya”
không có lấy một chữ/ một đồng trong

đầu bia rượu cần – sa còn ngập ngụa
(dẫu một ngày cũng phải sống) bước chân
con martha mập nện ngoài hành lang
nó nện lên linh hồn tôi tiếng thằng

cho manager chung cư chửi tục
đúng mười âm tiết “mother fucker –
martha you are asshole” thượng đế
hoàn toàn vắng mặt nơi này dưới góc

đường xéo xéo phía cửa sổ phòng tôi
bọn đen đã tụ năm/ tụ ba cùng
bầy đàn bồ câu bay lên – đáp xuống
bắt đầu một ngày khác nhốn nháo trong

phòng tắm tôi trật quần đái tồ tồ
vô bồn cầu như đái lên sinh mệnh
mình cả tháng nay chung cư không một
giọt nước nóng con martha mập dở

chứng tôi độ ngoài trời nắng đã đầy
những cỗ quan tài đang dịch chuyển dưới
đường không có lấy một đồng/ một chữ
để hai tay xụi lơ mặc cho nước

lạnh xối từ đầu xuống chân trong bụng
trong dạ cồn cào thượng đế hoàn toàn
khuất mặt chỗ này. Lách qua người thằng
cho thấy mồm miệng nó lẩm bẩm nghe

ra bao giờ cũng đúng mười âm tiết
tôi háy mắt nhẩy qua vũng nước đái
con martha mập (dẫu một ngày cũng
phải sống) “mother fucker martha

you are asshole” cuối hành lang tầng
một thằng little stevie thập thò
giương mắt cười khằn khặc tôi đứng múa
may một chập trên sân trước chung cư

ngó góc đường xéo xéo phía cửa sổ
phòng tôi thằng fat mập gỡ đót cần –
sa từ cặp môi dày cộm chìa ra
cái hẹn 11giờ 30 phút

với thằng social worker của
thành phố tôi lắc đầu tiếng thằng fat
mập lẫn cơn ho sặc sụa vói qua
yo mother fucker chửi gì chửi

kiểu kiếm ăn của tôi giờ phải chạy
bằng hai chỏ tay hai chân giơ lên
bưng đầu ngó về quê nhà ngó con
cặc không thể cà khịa cùng bọn so –

cial worker mọi câu chữ dài ngắn
chả ăn thua gì nghĩ chung cư cả
tháng nay không một giọt nước nóng phát
muốn tự tử lội về hướng mission –

district không có lấy một chữ/ một
đồng đứng đập cửa thằng jamie tiếng
con ghệ nó mắng ra cùng tiếng chó
sủa như tạt nước lạnh buốt linh hồn

tôi xớ rớ một hồi thượng đế hoàn
toàn khuất mặt trên đời bây giờ mọi
câu chữ dài ngắn quả tình chỉ điệu
nghệ trên những địa chỉ ảo mà thực

không thể cù nhầy với bọn social –
worker được đâu.

 

Trước khi đọc thơ Lưu Hy Lạc, chúng ta cần làm sáng tỏ một vài điều. Thơ tân hình thức dùng ngôn ngữ đời thường, đưa thơ về với thực tại đời sống.  Nhưng thế nào là thực tại đời sống? Chúng ta nhìn thấy chiếc ly trên bàn, chiếc ly là thật. Để nhận ra chiếc ly, không cần vận dụng tâm trí để gợi nhớ (quá khứ) hay tưởng tượng (tương lai). Khi sống thật trong hiện tại, không cần tâm trí xen vào để phán đoán, vì phán đoán là làm hỏng hiện tại. Chúng ta nhận ra hiện tại. Nếu dùng tâm trí để miêu tả chiếc ly, lúc bấy giờ, tâm trí nhập vào thực tại, là tiến trình của thực tại. Thơ truyền thống và hiện đại thường sáng tác và thưởng ngoạn bằng cách gợi nhớ hay tưởng tượng, thông qua tâm trí, có khi chỉ là những phán đoán của tâm trí. Khi quá lệ thuộc vào tâm trí, thơ thiếu cảm xúc hay cảm xúc trở thành giả tạo, và thực tại chỉ còn là phương tiện của tâm trí, để từ đó, qua chữ, nhà thơ tạo ra một thế giới khác. Kết quả là, người làm thơ và người đọc có thể giải thoát khỏi thực tại, phiêu hốt trong trò chơi chữ nghĩa. Dĩ nhiên, mỗi loại thơ có cách làm khác nhau và có cái hay riêng, phù hợp với mỗi thời đại. Điều này không cần phải nhắc lại.

Thơ tân hình thức thì hoàn toàn khác biệt. Thơ được trả về vị trí đúng thực của nó, chứ không còn là phương tiện để thoả mãn nhu cầu của tâm trí. Tâm trí là một thực tại bịa đặt. Thơ vần điệu và tự do chẳng từng cho rằng họ tạo ra một thực tại khác, qua tưởng tượng của tâm trí đó sao. Mặt khác, chúng ta rất dễ bị lừa gạt vì tâm trí cùng một lúc, có khả năng sống ở rất nhiều chiều kích khác nhau, không hồi nhớ đến chuyện đã qua thì liên tưởng tới chuyện sắp tới. Ngay trong giấc ngủ, tâm trí cũng vẫn làm việc để tạo nên giấc mơ. Nhận biết thực tại, bặt đi ý nghĩ, là cách duy nhất giải thoát khỏi sự kiềm chế của tâm trí. Đừng suy nghĩ gì cả, mở ra mọi giác quan để thực tại tràn vào. Nói thế, chứ khó có thể tách bạch mọi sự vì tâm trí và thân xác là một trong con người toàn diện. Chúng ta chỉ sử dụng tâm trí đúng mức độ và ở trường hợp cần thiết cũng đã là thành công. Tóm lại, phương cách của tâm trí và nhận biết thực tại là hai phạm trù khác nhau, tạo nên phương pháp sáng tác và thưởng ngoạn khác nhau. Thơ tân hình thức dung hoà giữa tâm trí và thực tại, trong khi chủ nghĩa hiện đại rơi vào cực đoan vì quá đề cao tâm trí.

Mở đầu như thế để chúng ta dễ dàng bắt đầu đọc bài thơ “Đời Như Một Khúc Brandenburg Concerto No 4 G Major Của bach”.

Con Martha cả tuần nay giở chứng, sáng nào cũng đứng ở đầu cầu thang tầng hai, đái xuống những bậc thang tầng một. Nó nói: “đái lên sinh mệnh mày cho…” câu thơ viết liền, không dấu chấm phẩy nên phải ngừng ở đây, vì sau đó là “ơi tôi trở người cả tháng nay…” Trở người, có lẽ là khó chịu vì “chung cư không có nước nóng”. Liền theo đó là “tiếng thằng little stevie khản đục từ cuối hành lang tầng một…” vì “hét độc chỉ một tiếng “ya ya ya ya ya”.

Trong đầu tác giả ngầy ngật cần sa bia rượu, không có lấy một chữ, một đồng, bước chân con martha mập nện ngoài hành lang, tiếng thằng manager chung cư chửi tục, dưới đường bọn đen tụ tập, đàn chim bồ câu bay lên đáp xuống… vân vân … và… vân vân…

Tác giả thấy gì cứ ghi lại, hết  cảnh này đến cảnh nọ, và chừng như chẳng có gì ăn nhập với nhau. Ngay cả cú pháp cũng cho thấy không có gì rõ ràng. Ở đoạn 2 có nhóm từ: “Đái lên  sinh mệnh mày cho?” Ai cho và sinh mệnh của ai? Ở đoạn 9 thêm một nhóm từ khác: “Lách qua người thằng cho thấy mồm miệng nó lẩm bẩm…” Lách qua người thằng nào? Những cú pháp bất thường như thế có rất nhiều trong thơ anh, làm cho thơ vừa lạ lùng vừa khó hiểu. Nhà thơ Mỹ Donna Hallman, khi coi lại bản thảo tuyển tập “Thơ Không Vần”, phần tiếng Anh, khi tới một chỗ sai văn phạm, bà ghi nốt: “thơ có quyền sai văn phạm. Nhưng mà hay.” Và bà để nguyên không sửa. Với ngôn ngữ học, cái sai được coi là đúng trong cách nói tự nhiên của người bản xứ.

Cú pháp trên cần thiết để làm sống lại cuộc sống hỗn độn của những bọn du thử du thực, vô gia cư, chích choác, cần sa, đĩ điếm… những nhân vật ở đáy cùng xã hội Mỹ. Trong thế giới đó đầy rẫy những tình cờ, ngẫu nhiên, cách ăn nói vô tội vạ, không đầu không cuối, cái sai định nghĩa cái đúng, cái tốt lẫn lộn với cái xấu. Thực tại như một mớ xà bần, lủng củng, nguyên xi, sống sượng, lập cập, va đầu nọ vấp đầu kia nhưng lại vô cùng sống động. Giọng điệu bài thơ cũng rất đặc biệt, không giống với bất cứ ai, riêng rẽ một mình, độc nhất vô nhị. Ai trong chúng ta có thể sống được như vậy để làm thơ như vậy.

Nếu bài thơ “Đời Như Một Khúc Brandenburg Concerto No 4 G Major Của bach” là hoạt cảnh bên trong khu chung cư, thì bài thơ “Tối Dưới Tenderloin” là cảnh tượng ở ngoài khu phố. Nửa đêm, một thằng Mỹ trắng đi tìm thuốc, bị một bọn Mỹ đen đánh, nằm thẳng cẳng dưới cột đèn. Bài thơ như một đoạn phim câm, chết lạnh, đọc lên nghe như một nỗi buồn, những số phận hẩm hiu… Cái ầm ĩ, nhốn nháo bị ếm lại bên trong… giấc ngủ.

 

TỐI DƯỚI TENDERLOIN

Giữa đêm, trời lạnh lắm, khoảng một
đám Mỹ đen hãy còn tụ dưới
góc đường xéo xéo phía cửa sổ
phòng tôi, mà lạ bao giờ cũng

ầm ĩ nhốn nháo chả tài nào
dỗ được giấc ngủ; tôi nhoài người
ra cửa sổ, quái! nguyên một đám
Mỹ đen thật tất bật; tôi để

mắt dáo dác từ đầu đường thằng
Mỹ trắng đi lơn tơn, nó tìm
thuốc, nó gạ hết thằng nọ đến
thằng kia, tôi giật bắn cả người;

nguyên đám Mỹ đen bỗng hô hoán
lên, xúm lại túm thằng Mỹ trắng;
ô, hết thằng kia đập đến thằng
nọ nện; tôi chết điếng người ngó

trân trân, mấy con Mỹ đen cũng
hùng hổ không kém hết con nọ
đạp đến con kia thụi; tôi nghĩ
mình thật chẳng biết phải làm gì,

bấm  9 1 1 với mớ tiếng
Mỹ ăn đong của tôi, thằng Mỹ
trắng cũng nước chết đến trọng thương;
trời tối, lạnh lắm, tôi trèo lên
 
giường giật thót người, co quắp dưới
góc đường xéo xéo phía cửa sổ
phòng tôi thằng Mỹ trắng nằm thẳng
cẳng, ngay bên trên cột đèn có

gắn tấm biển in đậm hàng chữ –
DRUG FREE ZONE.

 

Trong bài thơ “Thứ Năm 28 tháng 11/2002”, tác giả không còn đứng ngoài sinh hoạt mà trở thành thành viên trong xã hội đen đúa ấy. Một cuộc gạ tình bằng cần sa, nhưng đọc qua, chúng ta thấy bình thường, đơn giản như "ả" đang hỏi xin một điếu thuốc lá.


 THỨ NĂM 28 THÁNG 11/ 2002.

Gặp lại ả cười cười, tôi cũng
cười mở mồm “Tao nhớ mày.“ Ả
quăng ánh mắt gờm gờm tôi “Mày
còn cần sa?” Tôi rụt cổ rút

vai thọc hai tay vô túi quần,
ánh mắt ả đầy xét nét mà
tợ khiêu khích, tôi nói “Bỏ nhà!“
Ả tỏ vẻ nông nổi xáp lại

gần tôi hơn, đưa ánh mắt dọi
thẳng mặt tôi, “Đi về lấy!“ đoạn
ngúng ngởn quay đi. Tôi đứng chần
chừ, hai bàn tay nắm lại, bỏ
 
yên trong túi quần, nói vói theo
đẩy đưa “Mày đợi tao... một tiếng!”
Ả ngoáy đầu xoáy ánh mắt vào
tôi nhắc nhở lẫn nhiếc móc, “Mày

đã cho tao leo cây!” Tôi cong
người buột mồm, “Cho tao xin lỗi!”
Ỡm ờ, tôi nói với thêm “Lần
này, tao gọi!” Ả xoay hẳn người

lại, “Còn giữ số của tao... “ Miệng
nói, ả lục lọi trong tay nải,
tôi đi lại, chìa lòng bàn tay
ngay mặt ả tỏ ý cho ả

cứ ghi bừa lên đấy. Ả rút
nắp viết hý hoáy, đầu mũi viết
nhọn miết trên da thịt cho tôi
cảm giác rát/ xót, ánh mắt ả

lom lom mặt tôi đượm van lơn,
“Nhớ, tao đợi. “ Ả xoay người bước
thật nhanh, tôi ngậm mồm đứng nhìn
theo, một hồi lâu tôi biết tôi

phải làm gì ngày hôm nay để
giả ơn.

 

Và bài thơ sau cùng là tâm tình về thơ của tác giả. Những nhà thơ cổ lỗ sĩ như những chiếc bóng, dán trên vách. Mà những nhà thơ trên thì cũng chẳng xa lạ gì, toàn là những mối thân tình với tác giả trước kia cả. Vì thế, sự giao tiếp càng ngày càng hạn hẹp lại, sự phân cách xảy ra giữa dòng này dòng nọ, cũ và mới. Cái buồn lòng là chẳng ai chấp nhận ai, rồi bão lụt rồi chiến tranh, chẳng khác gì những tai ương trong cuộc sống.

 

CHỈ NHẰM SÁNG TỎ BÀI THƠ
ĐĂNG BÁO CÁCH ĐÂY VÀI NĂM

quả tình thưa mr le trong suốt thời
gian của nửa thế kỷ vừa qua tôi
sống, hết còn luôn luôn đeo một tâm
trạng lúc nào cũng đầy nghi ngại nữa;

do đó việc giao tiếp - thân tình của
tôi suốt năm tháng vừa qua thực sự
mười phần/ chết bảy/ còn ba; thưa tôi
phải ngồi xổm, chung quanh những hình người

thật quá cổ lỗ sỉ, cứ nhằm tôi
các cậu tra tấn bằng cách này/ cách
khác mà một trong những cách tôi bị
thấm đòn nhanh nhất là cách, các cậu

tự do ẩn dụ rất khó hiểu chơi
đến điển tích ầu ơ – sướt mướt như
tiền chiến buộc lòng tôi dán các cậu
lên vách, dù hằng ngày ra/ vào ngó

mặt cậu nào cậu nấy cứ tỏ ra
mếu mếu – cầu tài mà tôi thì mr
le; quả tình sống, hết còn luôn luôn
đeo một tâm trạng lúc nào cũng thật

đầy nghi ngại nữa do bởi việc tình
thân – giao tiếp của tôi mười phần/ chết
bảy/ còn ba/ chết hai còn một... và
chung quanh tất cả các cậu thì hệt

hình người quá cổ lỗ sỉ, nhằm tôi
các cậu cứ tra tấn cách này/ cách
khác liên tục; tôi thực không còn ngại
giấu giếm điều gì trong lòng nữa cả

mr le; trong suốt thời gian của nửa
thế kỷ vừa qua tình trạng các vị
thật quá cổ lỗ sỉ mà cứ một,
hai đòi dán nơi công cộng thì như

tôi đã thưa trước làm sao ra thái
bình. 

 

Lưu Hy Lạc có lẽ là một nhà thơ tân hình thức tiêu biểu. Chừng như anh đã là một nhà thơ tân hình thức trước khi có thể thơ này. Bởi trước đó anh có làm thơ vần điệu và tự do nhưng không thành công. Sự thất bại về vần điệu và tự do lại là điều may, vì giúp anh dễ dàng cắt đứt với nghệ thuật tu từ và làm dáng trí thức của những dòng thơ trước. Thơ thoát ra khỏi sự diễn giải, đọc ngay tức khắc, chẳng khác gì chiếc ly trước mặt, không cần phải vận dụng tâm trí hay qua trung gian của nhà phê bình. Thơ đến trực tiếp với người đọc, không còn là cuộc phô diễn chữ nghĩa mà là hiện thân của thực tại đang sống.

Về ngôn ngữ thơ, anh phát biểu theo cái cách của anh:

“... Bằng thứ ngôn ngữ chợ búa, đường xá tôi kể lại những câu chuyện nơi đời thường, tỷ như: góc khuất của những đêm sâu, tối.

Qua thể thơ Tân Hình Thức, những chữ, người đời “who!!!.” cho rằng tục (nhân đây, tôi cũng cho rằng - tục hay thanh, hay gì gì đó (!) chỉ là cách đặt để đã bao đời nay rồi, có hơi bị hàm hồ.) mà tôi cứ cố tình ném vào các câu chuyện kể, thiết tưởng, hắn cũng đã được định nghĩa như: cái đã là (từ lâu rồi.) chả đếch chi tôi phải dài dòng, thôi lôi thêm nữa. Và tôi đương mơ, từ giờ trở đi hai chữ cặc/ lồn, chúng phải được đối xử tử tế..."

Thật ra, anh đã dùng phù hợp với đời sống anh muốn diễn đạt, và không thể khác. Anh không hề có dụng ý gây sốc như những nhà thơ hiện đại vì trong khung cảnh và con người nơi những thành phần xã hội như vậy, mở miệng ra là chửi thề, ăn nói thô tục, thì sử dụng những chữ tục là đương nhiên và tự nhiên. Có nghĩa là, ở mỗi vị thế đời sống có những loại ngôn ngữ khác nhau và phải dùng cho đúng, thế thôi.

Đọc thơ Lưu Hy Lạc và một số nhà thơ khác, cho chúng ta thấy, thơ tân hình thức đã có những thành công không thể phủ nhận. Chưa bao giờ có dòng thơ nào hoàn tất được những quan điểm lý thuyết và thực hành để tạo sự chuyển đổi mang tính cơ bản như vậy. Thơ là một bộ môn khó, không phải ai làm thơ cũng trở thành nhà thơ. Thơ tân hình thức còn khó hơn, không thiếu người đã bỏ cuộc vì không thoát ra khỏi thói quen trong cách làm thơ cũ. Điều này cũng không ngạc nhiên vì đa số chúng ta hoạt động chủ yếu trong sách vở và chữ nghĩa nhiều hơn, nên rất ít có khả năng hội nhập vào đời sống thực tại. Sự tham gia đông đảo lúc đầu không có gì chứng tỏ sự thành công của dòng thơ. Đúng ra, một dòng thơ đứng vững chỉ cần một số ít những nhà thơ có tài năng. Trong lúc này, tân hình thức thật sự đã là một dòng thơ mới.

 

Tiểu Sử
Tên thật: Vương Minh.
Sinh ngày 24-8-1954 tại Hà Tiên.
Vượt biên bằng đường bộ, đến Mỹ 1982, hiện sinh sống tại thành phố San Francisco, California.

Tác phẩm:
Yên Đi, 1999, Tạp chí Thơ, 26 Bài thơ Tân Hình Thức, Giọt sương Hoa.

 

 

 

Last modified on 08/26/2007 - 7:30 PM © 2004 -2007 www.thotanhinhthuc.org.
HOME