BI KỊCH OEDIPUS
Sophocles

 

 
 


 

 

 

Chúng tôi giới thiệu Bi Kịch Oedipus như một khái niệm về tính truyện. Dĩ nhiên, tính truyện trong Bi Kịch Oedipus thuộc về huyền thoại với ngôn ngữ chuốt lọc, trong khi tính truyện trong tân hình thức Việt thuộc đời sống thực tại với ngôn ngữ đời thường.  Sự khác biệt về thuộc tính giữa hai quan điểm đưa tới sự khác biệt về cấu trúc, tình tiết và cách diễn đạt. Mặt khác, Bi kịch Oedipus cũng giúp chúng ta sáng tỏ thêm khi đọc “Thi Pháp” của Aristotle. Bi kịch Oedipus là một tác phẩm truyền khẩu trước khi bản văn đầu tiên được ghi lại vào thế kỷ thứ 7-8 trước Công nguyên.

 

Nhân vật chính trong vở bi kịch là Oedipus, con của vua Laius và hoàng hậu Jocasta, thành Thebes. Sau khi Laius được một tiên tri cho hay “ông sẽ bị giết / diệt vong bởi chính con mình,” Jocasta đã trói chân đứa con mới sinh và ra lệnh cho người hầu đưa đi giết (Oedipus). Nhưng người hầu vì lòng thương xót, đã mang bỏ đứa bé trên cành cây, và sau đó đứa bé được tìm thấy và cứu bởi một người chăn cừu, đặt tên cho là Oedipus (có nghĩa là “sưng chân”). Thay vì nuôi nấng đứa bé, người chăn cừu giao đứa bé cho một người bạn chăn cừu khác từ một miền đất xa, mang bầy cừu tới chăn vào mùa hè. Người chăn cừu thứ hai mang đứa bé tới Corinth nơi Oedipus được nhà vua không con là Polybus nuôi dưỡng và coi như con ruột. Đến lúc trưởng thành, chàng trai trẻ nghe một tin đồn, anh không phải là con ruột của Polybus và Merope. Khi Oedipus hỏi, nhà vua phủ nhận điều đó. Nhưng Oedipus vẫn nghi ngờ và hỏi tiên tri ở Delphic về cha mẹ ruột của mình. Nhà tiên tri thay vì trả lời lại nói rằng định mệnh đã an bài anh “là chồng của mẹ và bàn tay dính máu của cha.” Oedipus bèn rời khỏi Corinth vì tưởng rằng Polybus và Merope, vợ của Polybus là cha mẹ ruột. Trên đường tới Thebes, anh gặp Laius, tranh cãi về hướng đi. Tính kiêu căng của Oedipus đã khiến anh giết Laius mà không biết Laius chính là cha mình, lời tiên tri đã hiệu nghiệm. Oedipus sau đó giải được câu đố của Nhân sư “Sinh vật nào đi bốn chân vào buổi sáng, hai chân vào buổi trưa và ba chân vào buổi chiều?”, (nếu không giải được câu đố sẽ bị Nhân sư ăn thịt). Oedipus trả lời “Con Người” (bò lúc mới sinh, và chống gậy lúc về già). Điên cuồng vì câu đố đã được trả lời đúng, Nhân sư đổ xuống khỏi bức tường. Giải thưởng cho sự giải thoát vương quốc Thebes khỏi lời nguyền của Nhân sư là vương quyền và hoàng hậu Jocasta. Lời nguyền đã hoàn tất.

Vở kịch bắt đầu vài năm sau khi Oedipus lên ngôi vua Thebes. Dàn đồng ca Thebans kêu gọi Oedipus giải cứu bệnh dịch do Thượng đế giáng xuống bằng cách tìm ra kẻ giết Laius. Qua vở kịch, Oedipus cho điều tra kẻ sát nhân và hứa sẽ trục xuất kẻ phạm tội, mà không biết rằng ông ta chính là kẻ sát nhân. Nhà tiên tri mù Tiresias được yêu cầu giúp Oedipus; tuy nhiên sau đó Tiresias chống lại. Oedipus buộc tội Tiresias là kẻ sát nhân mặc dù Tiresias mù và già cả. Oedipus cũng cáo buộc Tiresias âm mưu với Creon, anh trai Jocasta lật đổ mình.

Sau đó Oedipus đòi một trong những người hầu cũ của Laius, nhân chứng duy nhất sống sót sau cuộc mưu sát, đã chạy trốn khỏi thành phố khi Oedipus lên ngôi vua để tránh phải nói sự thật. Không bao lâu, người đưa tin từ Corinth tới, báo cho Oedipus biết Polybus đã chết, người mà Oedipus vẫn tin là cha thực của mình. Người báo tin cũng cho Oedipus hay, ông chỉ là con nuôi của Polybus. Sự tranh cãi sau đó giữa Oedipus, Jocasta, người hầu và người đưa tin, làm Jocasta đoán được sự thực và chạy trốn. Người đưa tin thứ hai tới, phát hiện Jocasata đã treo cổ và Oedipus sau đótự đâm mù mình bằng cái trâm cài tìm thấy trên áo Jocasta. Vở kịch chấm dứt với việc Oedipus giao các con cho Creon và loan báo ý định lưu đày. Creon khuyên Oedipus nên tham khảo nhà tiên tri Delphic xem cần phải làm gì kế tiếp. Creon dẫn Oedipus trở lại cung điện. Ban hợp xướng sau đó cảnh báo khán giả luận điểm, sẽ  không có ai hạnh phúc cho đến khi nào Oedipus chết.

 



Tính tòan nhất của hành động: Mỗi biến cố trong kịch bản là phần của chuỗi cấu trúc nhân quả. Bệnh dịch ở thành Thebes thúc đẩy Oedipus gửi Creon tới tham khảo nhà tiên tri ở Delphi; nhà tiên tri đáp rằng kẻ ám sát Laius phải bị trục xuất ra khỏi thành Thebes. Oedipus công bố lời nguyền cho kẻ sát nhân. Teiresias tuyên bố Oedipus là kẻ sát nhân, nhưng vì nhà vua tự biết mình vô tội (hay nghĩ mình vô tội) nên buộc tội Creon âm mưu với Teiresias chống lại mình. Sự bất hòa giữa Oedipus và Creon đưa tới việc Jocasta tìm cách an ủi chồng, chứng minh nhà tiên tri không đáng tin cậy, và kể lại cái chết của Laius. Khi nàng đề cập tới Laius bị giết ở “ngã ba đường” Oedipus bắt đầu nghi ngờ hắn quả có thể đã giết vua mà không biết. Để làm dịu vấn đề, họ tìm tới Herdsman, người sống sót sau cuộc tấn công. Trong khi người đưa tin đến từ Corinth báo vua Polybus đã chết. Oedipus vui mừng vì mình không giết cha như lời tiên tri nhưng vẫn băn khoăn vì ông ta có thể lấy mẹ của mình. Người đưa tin tìm cách an ủi về nỗi sợ này, đồng thời cũng cho biết Polybus và Merope không phải cha mẹ ruột của ông.

Người đưa tin là một hành động duy nhất không có nguyên nhân trực tiếp từ một hành động trước đó. Tuy nhiên đây là thí dụ hoàn hảo về tranh luận của Aristotle, nếu những tình cờ không thể tránh được, nó nên là một thứ “không khí tạo mẫu” vì người đưa tin hình như được mang tới bởi số phận, nối lại mối nối bị mất trong câu truyện, một người đã nhận Oedipus lúc còn là đứa bé từ Herdsman. Vì thế, khi Herdsman đến và mỗi người kể câu truyện riêng rẽ của họ, và rồi toàn thể sự thật đã hiện ra. Đây là lúc cao điểm, hoặc điểm ngoặt, của cốt truyện - Sự thật về Oedipus dẫn trực tiếp đến cái chết của Jocasta, sự tự làm mù và xin được lưu đày của Oedipus. Sự rời khỏi Thebes của Oedipus sẽ làm tan biến bệnh dịch, giải quyết vấn đề bắt đầu của chuỗi những biến cố và kết đề của câu truyện.

Cốt truyện cũng là thí dụ hoàn hảo về sự trục xuất sự vô lý và bàn giao một cách khéo léo những yếu tố huyền thoại mà vở kịch dựa vào. Sophocles không kịch tính hóa những vô lý đã được thừa nhận của huyền thoại (tại sao Laius và Jocasta không giết đứa bé dứt điểm? Nếu Oedipus sợ phải lấy mẹ mình, tại sao lại lấy một người đàn bà lớn tuổi bằng mẹ mình?...)Thay vì thế, ông cấu trúc vở kịch như một cuộc điều tra quá khứ. Ý nghĩa kinh khủng của sự không thể tránh khỏi và số phận trong vở kịch nảy sinh từ sự kiện, mọi sự vô lý không thể thay đổi được.

Cốt truyện phức tạp: Peripeteia của vở kịch là sự “đảo ngược dự tính” của người đưa tin, giúp Oedipus bằng cách nói Polybus và Merope không phải cha mẹ ruột của hắn. Người đưa tin tạo nên hiệu ứng đối nghịch, cung cấp thông tin chính yếu, phát hiện Oedipus thật sự đã giết cha và cưới mẹ. Như Aristotle đề nghị, điều này nối kết trực tiếp với anagnorisis, vì người đưa tin và Herdsman buộc lại với nhau trong toàn câu truyện, cho phép hắn “nhận ra” căn cước thực sự, đạt được kiến thức cốt yếu mà hắn không có. Peripeteiaanagnorisis là nguyên nhân trực tiếp về “tai biến”, thay đổi dịp may từ tốt đến xấu, dẫn đến cảm xúc “những tình cảnh khổ đau” với Creon và những đứa con của Oedipus. Mỗi hành động của Oedipus có thể coi là dự tính đảo ngược, đưa cho hắn một chút kiến thức về sự thật phũ phàng để dẫn tới sự suy xụp toàn diện.

Vai trò  của  Sai sót (Hamartia): Vở kịch cung hiến sự minh họa hoàn hảo và tự nhiên về hamartia như một “sai sót”. Oedipus là nguyên nhân tực tiếp của sự suy xụp không phải vì tính xấu, kiêu căng, hay yếu đuối, mà đơn giản bởi vì hắn không biết hắn là ai. Nếu hắn thật sự muốn tránh lời tiên tri, rời khỏi Corinth là một sai sót, giết ông già quí tộc không quen biết là một sai sót, lấy hoàng hậu già là một sai sót. Tìm cách hồi phục lại quá khứ, nguyền rủa kẻ giết Laius, kêu đòi Herdsman - mỗi hành động mà hắn theo đuổi một cách mạnh mẽ là những lý do đưa tới số phận thảm bại. Oedipus không có tội theo luân lý đạo đức, nhưng vì hắn thiếu hiểu biết, và Sophocles không trình bày hắn như một trường hợp duy nhất mà là như một mẫu mực của “cõi người ta”, “một người giống chúng ta”. (Biểu đồ và phân tích của Barbara F. McManus)
.

 

 

Last modified on 02/07/2008 6:00 PM © 2004 2008 www.thotanhinhthuc.org.
MUCLUC